Қазақстанда және әлемде электр энергиясын өндіру және пайдалану

Ереже: Бу турбиналы ЖЭС-те отын жануы жылу бөледі, жылу бу алуға жұмсалады, бу турбинаны айналдырады, ал генератор механикалық энергияны электр энергиясына айналдырады.

Қолдану: Көмірдің химиялық энергиясы қазанда жылуға айналады. Бу ағыны турбинаның білігін айналдырып, механикалық жұмыс атқарады. Осы айналу генератордың индукциялық үдерісіне беріліп, электр энергиясы алынады. Әр кезеңде шығын болуы мүмкін, сондықтан тізбек энергияның түрленуін көрсетеді, оның барлық бастапқы энергиясы электрге айналады деген тұжырым емес.

Қате нұсқалар: A) Көмір станциясының бастапқы ресурсы механикалық қозғалыс емес. Отын химиялық энергиясын бу өндіретін жылуға береді.

B) Бұл басқа электрохимиялық түрлендіргішке сәйкес болуы мүмкін. Шарт нақты бу турбиналы ЖЭС береді, оның жылулық және механикалық кезеңдері бар.

C) Қалған кезеңдер ұқсас болғанымен, бастапқы энергия көзі қате. Көмірді жандыру химиялық үдеріс, ядролық бөліну емес.

D) Бұл генераторға дейін электр энергиясы пайда болады деп қате алу. Бу турбинасы жылудан механикалық айналу жасап, содан кейін генератор электр береді. Ишара: Отын, қазан, турбина және генератордың әрқайсысына энергияның кірісі мен шығысын сәйкестендір.

Ереже: Бөгетті СЭС су деңгейлерінің айырмасына байланысты гравитациялық потенциалдық энергияны пайдаланады. Ағын гидротурбинаны айналдырады, генератор сол механикалық жұмыстан электр өндіреді.

Қолдану: Судың төменге қозғалысы оның потенциалдық энергиясын азайтады. Бұл энергияның бір бөлігі ағын мен турбинаның қозғалысына, кейін электрге айналады. Мұнда отын жануы міндетті емес, бірақ гидравликалық және электрлік шығындар болуы мүмкін. СЭС өндіріс режимін суды жоғары көтеретін сорғы режимімен шатастырмау керек: екі жағдайда энергия ағынының бағыты кері.

Қате нұсқалар: A) Шартта суды қыздыру немесе фотоэлектрлік түрлену жоқ. Турбинаға берілетін механикалық ағын энергиясы ескерілмеген.

B) Бұл суды жоғары айдайтын жинақтау режиміне ұқсас кері тізбек. Шартта су төмен түсіп, станция электр өндіреді.

D) Су бұл моделде отын ретінде жанбайды және ядролық бөліну үдерісіне қатыспайды. Энергия биіктік айырмасы мен қозғалыстан алынады.

E) Турбина мен генератор химиялық энергия жинамайды. Берілген шығыс — электр энергиясы, оған механикалық аралық кезең арқылы жетеді. Ишара: Судың биіктік айырмасынан бастап турбина білігіне дейінгі механикалық тізбекті бақыла.

Ереже: Кәдімгі бу турбиналы АЭС-те басқарылатын ядролық бөліну жылу бөледі. Сол жылу бу өндіруге, турбинаны айналдыруға және генератордың механикалық жұмысын қамтамасыз етуге жұмсалады.

Қолдану: ЖЭС пен осы АЭС-тің турбина–генератор бөліктері ұқсас болуы мүмкін, бірақ жылудың бастапқы көзі басқа: бірінде химиялық жану, екіншісінде ядролық бөліну. Электрді генератор индукция арқылы береді. Сұрақ бүкіл ядролық технологиялардың бәрін емес, шарттағы бу турбиналы модельді сипаттайды; сондықтан тікелей ядролық–электр түрленуін оған телуге болмайды.

Қате нұсқалар: B) Электр энергиясының өндірілуі ядро бөлшектерін тұтынушы сымына тікелей жеткізумен түсіндірілмейді. Жылулық және механикалық тізбек бар.

C) Бұл энергия ағынының бағытын кері қою. Өндіріс режимінде реактор жылу көзі, турбина одан механикалық энергия алады.

D) Бөліну реакторының негізгі энергия көзі химиялық жану емес. Сондай-ақ бу турбинасы бар модельде механикалық аралық кезең қажет.

E) Генератордың негізгі қызметі индукциялық түрлену. Бөліну реакциясын реактор басқарады, ал бу жылуды тасымалдайтын жүйеде алынады. Ишара: Реактордың жылу көзі қызметін генератордың электр өндіру қызметінен ажырат.

Ереже: Жаңартылатын көздер табиғи үдерістермен адамға маңызды уақыт ауқымында қайта толықтырылып тұрады. Күн ағыны, атмосфера қозғалысы және су айналымымен байланысқан өзен ағыны осы топқа жатады.

Қолдану: Берілген дұрыс қатардың үш мүшесі де жаңартылатын табиғи ағындарға негізделген. Көмір, мұнай, газ және уран қоры шектеулі минералдық ресурстар. «Жаңартылатын» ұғымын «әр мезетте бірдей қуат береді» немесе «еш экологиялық әсері жоқ» деген тұжырыммен теңестіруге болмайды. Ол ресурстың табиғи қайта толықтырылу сипатын көрсетеді.

Қате нұсқалар: A) Уранның минералдық қоры шектеулі. Ядролық электрдің көміртектік сипаты туралы басқа өлшем оны автоматты жаңартылатын ресурс етпейді.

B) Күн сәулесі сәйкес, бірақ екі қазба отын жаңартылмайтын. Бір дұрыс мүше бүкіл қатарды дұрыс етпейді.

C) Күн мен жел жаңартылатын болғанымен, көмір сол топқа кірмейді. Қатардың барлық мүшесі талапқа сәйкес болуы керек.

E) Бұл табиғи қоры шектеулі органикалық отындар. Олардың геологиялық түзілуі адам пайдалану қарқынымен салыстырғанда өте баяу. Ишара: Әр мүшенің табиғи толықтырылу уақытын және қор сипатын жеке тексер.

Ереже: Бастапқы энергия ресурсы табиғаттан алынған энергетикалық шикізатқа қатысты. Екінші реттік отын немесе энергия өнімі бастапқы ресурсты технологиялық өңдеу не түрлендіру арқылы алынады.

Қолдану: Шарт көмірді табиғи кеннен алынған ресурс ретінде, дизельді мұнай өңдеу өнімі ретінде анық көрсетеді. Сондықтан көмір бастапқы, дизель екінші реттік. Бұл жіктеу отынның таза не лас, арзан не қымбат болуын шешпейді және оның жаңартылу сипатын бөлек қарастыру керек. Атауды тұрмыстық «бірінші қолданылған» мағынамен шатастырмау қажет.

Қате нұсқалар: B) «Бастапқы ресурс» атауы құрылғыға енгізу реті емес. Ол табиғаттан алынған ресурс пен одан өңдеп шығарылған өнім айырмасын білдіреді.

C) Қатар өңдеу сатыларын кері сипаттайды. Көмір табиғи ресурстан алынады, дизель мұнайды технологиялық өңдеуден кейінгі өнім.

D) Ресурсты тасымалдау оның энергия түрін технологиялық өңделген өнімге автоматты ауыстырмайды. Шартта дизельдің өндірістік өңделуі нақты берілген.

E) Бастапқы/екінші реттік жіктеу жаңартылуға тең емес. Көмір мен мұнайдан жасалған дизель табиғи қорлары шектеулі ресурстарға сүйенеді. Ишара: Табиғи шикізат пен одан арнайы өңдеу арқылы алынған өнімді ажырат.