Оралхан Бөкей

Ереже: Өмірбаяндық мекенді дұрыс анықтау үшін тұлғаның туған жерін оның жұмыс істеген қаласынан және шығарманың оқиға орнынан ажыратамыз. Бір автордың өмірбаяны туралы деректі басқа авторға ауыстыруға болмайды. Аймақ пен ауыл атауы бірге берілсе, екеуі де сол тұлғаға сәйкес келуі қажет.

Қолдану: Оралхан Бөкей 1943 жылы Шығыс Қазақстандағы Катонқарағай ауданының Шыңғыстай ауылында туған. Алтайдағы Шыңғыстай осы деректі дұрыс береді. Кейін Алматыда қызмет істеуі туған жерін өзгертпейді. Туған өңір оның шығармашылық ортасын түсінуге көмектеседі, бірақ барлық кейіпкері сол ауылда туған деген қорытынды жасалмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Аманөткел Қызылордадағы Арал өңіріне жатады; ол Шыңғыстаймен бір мекен емес.

B) Қасқабұлақ Семей өңіріндегі басқа ауыл, Бөкейдің туған ауылы ретінде берілмейді.

C) Нарынқол Алматы өңірінде орналасқан; Алтайдағы Катонқарағаймен шатастырылған.

E) Мөргу Шыңжаңда орналасқан; бұл нұсқа ел мен ауылды да өзгертеді.

Қайта орындауға ишара: Ауыл атауын Катонқарағай ауданымен байланыстырып есіңе түсір.

Ереже: Деректі түсіну үшін оның кімге, қай кезеңге және қандай оқиғаға қатысты екенін ажырату керек. Өмірбаян, шығарма мазмұны және оқырманның бағасы бірдей ақпарат емес. Қорытынды берілген мәліметтен шығуы тиіс; мәтінде жоқ себепті, қызметті немесе жетістікті өзіміз қосуға болмайды.

Қолдану: «Атау кере» — Оралхан Бөкей туындысы. Автор мен шығарманы сәйкестендіру әдеби талдаудың бастапқы дерегін дұрыс анықтайды. Атауы ұқсас тақырыпты қозғағанымен, өзге автордың кітабын осы қаламгерге телуге болмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Пәтер іздеп жүр едік» әңгімесі Ерболат Әбікенге тиесілі; бұл авторлық атрибуция бөлек.

C) «Дала, сенің ұлыңмын» — Жарасқан Әбдірашевтің туындысы; ақын мен прозашы ауыстырылған.

D) «Өмірзая» романын Баққожа Мұқай жазған; ол Бөкейдің шығармасына жатпайды.

E) «Абай жолы» роман-эпопеясының авторы — Мұхтар Әуезов. Абай бейнесі мен шығарманы жазған авторды да ажырату керек.

Қайта орындауға ишара: Шығарманың атауын нақты авторымен сәйкестендір.

Ереже: Жанрды мәтіннің мақсаты мен көркем ұйымдасуына қарап анықтаймыз. Прозада баяндау, поэзияда ырғақ пен лирикалық толғаныс, драматургияда сахналық әрекет пен репликалар маңызды. Автор бірнеше жанрда жазуы мүмкін. Бір шығарманың белгісін оның барлық мұрасына телу дұрыс емес; нақты берілген нысанға сүйену қажет.

Қолдану: Оралхан Бөкей мұрасындағы аталған салалар әртүрлі көркем және қоғамдық міндет атқарады. Сондықтан бір туындының белгісін бүкіл шығармашылығына тарату дұрыс емес. Нақты мәтінді талдағанда оның жеке жанры мен мақсаты көрсетілуі керек.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Көркем жанрлар берілген.

B) Жанрлар өмірбаянмен шектелмейді.

D) Әртүрлі салалар форма айырмасын білдіреді.

E) Шартта бірнеше сала анық аталған.

Қайта орындауға ишара: Аталған салалар біреу ме, бірнешеу ме?

Ереже: Хронологиялық қатарды құруда әр атауды өзінің датасымен жұптап, жылдарды ертеден кейінгіге қарай орналастырамыз. Жарияланған жыл шығарманың оқиғасы өткен жылды немесе оның көркемдік құнын білдірмейді. Шартта берілген үш дата жеткілікті; қосымша өмірбаяндық мәлімет қажет емес.

Қолдану: 1970 < 1971 < 1973. Сондықтан алдымен «Қамшыгер», одан кейін «Үркер», соңында «Қайдасың, қасқа құлыным» тұрады. Дұрыс қатар барлық үш жұпты сақтайды. Бұл жауап тек көрсетілген жинақтардың жариялану ретін анықтайды, автордың бүкіл шығармашылық жолын кезеңдерге бөлмейді.

Қате нұсқаларды ажырату: B) 1970 жылғы ең ерте жинақ соңында тұр; алғашқы екі жыл да өсу ретімен басталмайды.

C) 1971 жылғы жинақ 1970 жылғы жинақтан бұрын қойылған.

D) Жылдар 1973-тен 1970-ке қарай кері тізілген; ертеден кейінгіге өту талабы сақталмаған.

E) 1973 жылғы жинақ 1971 жылғы жинақтың алдына ауысқан.

Қайта орындауға ишара: Әуелі атауларды емес, 1970, 1971, 1973 сандарын ретте.

Ереже: Әдеби пікір тезис, нақты дәлел және олардың байланысын түсіндіретін талдаудан құралады. Кейіпкердің бір әрекеті белгілі қырын ашады, бірақ бүкіл өміріне қатысты шексіз тұжырымды растамайды. Пікірдің сенімділігін сөздің көтеріңкілігі емес, келтірілген оқиғаға сәйкестігі анықтайды. Қорытындыны дәлел көлемінен асырып жібермеу керек.

Қолдану: Оралхан Бөкей тәжірибесі адамдарды, тілді және қоғамдық жағдайды байқауға мүмкіндік берген. Осы орта материалға ықпал ете алады, бірақ әр эпизодтың тура көшірілгенін дәлелдемейді. Байланысты ықтимал әсер ретінде нақтылау деректен асып кетпеуге көмектеседі.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Жеке стиль мен таңдау әртүрлі.

B) Көркем өңдеу мүмкіндігі сақталады.

D) Ықпал міндетті мазмұн көшірмесі емес.

E) Тәжірибе көркем ұйымдасуды алмастырмайды.

Қайта орындауға ишара: Тәжірибе мен дайын көркем нәтиже бірдей ме?