Тарихтың шертіп пернесін — қорытынды
7-параграф · Оқулықтың 41–44-беттері
«Қазақ әдебиеті, ҚГБ» оқулығының (11-сынып, Арман-ПВ, 2020) «Тарихтың шертіп пернесін — қорытынды» тақырыбы, 7-параграф. Мұнда әр сұрақтың бес жауап нұсқасы мен түсіндірмесі бар 15 сұрақ жинақталған: түсіндірме дұрыс нұсқаның қандай ережемен таңдалғанын және қалғандарының неге сәйкес келмейтінін көрсетеді. Мысалы: «Сәкеннің «Сыр сандық» өлеңі достықтың рухани байлығын, Есенберлиннің «Қаһары» елдік еркіндікті бейнелейді…»
Өзіңізді тексеріңізТақырып бойынша 5 сұрақ: жауап беріңіз, нәтижені бірден көріңіз.
Дұрыс жауап: Жеке қатынас лирикасы мен тарихи-әлеуметтік роман тартысы
Жауап нұсқалары
- A.Екі автор бір тұлға
- B.Бір өлең екі романнан тұрады
- C.Бәрі ғылыми құжаттың көшірмесі
- D.Жеке қатынас лирикасы мен тарихи-әлеуметтік роман тартысыдұрыс
- E.Екі шығарма тек бір зат туралы
Түсіндірме
Ереже: Көркем мәтінді талдауда қорытынды кейіпкердің әрекеті мен берілген көркемдік белгіге сүйенеді. Бір детальды бүкіл шығармаға орынсыз жалпыламаймыз; автордың идеясы мен кейіпкердің жеке ұстанымын да ажыратамыз.
Қолдану: Екі туындының басты екпіні мен жанры бөлек. Салыстыруда ортақ құндылық болуы мүмкін, бірақ әр туындының нысаны мен тәсілі ажыратылады. Осы айырма сақталғанда ортақ адамдық ұстаным жалаң теңдікке айналмайды.
Қате нұсқаларды ажырату: A) Сәкен мен Ілияс — бөлек қаламгерлер.
B) Лирика мен романның құрылымы араластырылған.
C) Көркем бейнелер деректі құжатпен тең емес.
E) Берілген идеялар достық пен елдікке қатысты.
Қайта орындауға ишара: Ортақ құндылықты жанрлық теңдікпен шатастырма.
Дұрыс жауап: Қоғамдық зорлыққа қарсы елдік және адамдық қарсылық
Жауап нұсқалары
- A.Қоғамдық зорлыққа қарсы елдік және адамдық қарсылықдұрыс
- B.Екеуінің оқиғасы міндетті бір күнде болған
- C.Бас кейіпкерлерінің есімдері бірдей
- D.Екі туынды да тек достық өлеңі
- E.Екеуін Сәкен жазған
Түсіндірме
Ереже: Көркем мәтінді талдауда қорытынды кейіпкердің әрекеті мен берілген көркемдік белгіге сүйенеді. Бір детальды бүкіл шығармаға орынсыз жалпыламаймыз; автордың идеясы мен кейіпкердің жеке ұстанымын да ажыратамыз.
Қолдану: Екі шығармада қысым мен қарсы тұру тартысы бар. Ортақ идея тарихи жағдайлардың айырмасын жоймайды. Талдауда қысымның сипаты, әрекет иелері және көркем шешім бөлек көрсетіліп, үндестік сол нақты белгілерге сүйенеді.
Қате нұсқаларды ажырату: B) Тарихи кезеңдері бөлек.
C) Кенесары мен Сәруар секілді тұлғалар басқа.
D) Бірі тарихи роман, бірі повесть.
E) Авторлары Есенберлин және Сүлейменов.
Қайта орындауға ишара: Қай мәселе ортақ, қай тарихи орта өзгеше?
Дұрыс жауап: Роман атауы және сөздің көркем диалог екенін көрсету
Жауап нұсқалары
- A.Жылын ойдан қосу
- B.Барлық тарихи адамды қиял деу
- C.Роман атауы және сөздің көркем диалог екенін көрсетудұрыс
- D.Тек автордың атын жасыру
- E.Кез келген диалогты архив деп жазу
Түсіндірме
Ереже: Көркем мәтінді талдауда қорытынды кейіпкердің әрекеті мен берілген көркемдік белгіге сүйенеді. Бір детальды бүкіл шығармаға орынсыз жалпыламаймыз; автордың идеясы мен кейіпкердің жеке ұстанымын да ажыратамыз.
Қолдану: Мәтіннің шығу тегі оқырманға дәлелдің шегін түсіндіреді. Дереккөзді атау сөздің тарихи адамның құжатталған сөзі емес, көркем шығармада берілген реплика екенін айқындайды. Ғылыми атрибуция үшін бастапқы куәлік бөлек тексеріледі.
Қате нұсқаларды ажырату: A) Тексерілмеген дата дәлдік бермейді.
B) Көркем диалог нақты тұлғаның болуын жоққа шығармайды.
D) Жасыру деректің анықтығын төмендетеді.
E) Көркем мәтінге жалған дерек түрі телінеді.
Қайта орындауға ишара: Сөздің кімнен және қандай мәтіннен алынғанын көрсет.
Дұрыс жауап: Қарама-қарсы ұстанымдарды салыстыру
Жауап нұсқалары
- A.Тек табиғат суреті
- B.Тек сыртқы келбет
- C.Ғылыми есеп
- D.Мекеншақты толық жою
- E.Қарама-қарсы ұстанымдарды салыстырудұрыс
Түсіндірме
Ереже: Көркем мәтінді талдауда қорытынды кейіпкердің әрекеті мен берілген көркемдік белгіге сүйенеді. Бір детальды бүкіл шығармаға орынсыз жалпыламаймыз; автордың идеясы мен кейіпкердің жеке ұстанымын да ажыратамыз.
Қолдану: Екі моральдық бағыттың нәтижесі қарсы қойылған. Бұл мысал Сәкеннің дәйексөзі емес, құндылықты түсіндіруге жасалған сөйлем. Қарама-қарсылық арқылы дұрыс пен қате қатынастың айырмасы айқындалады; нәтиже моральдық логикамен байланысады.
Қате нұсқаларды ажырату: A) Сөйлемде пейзаж берілмеген.
B) Портреттік белгі жоқ.
C) Мұнда сандық өлшем жоқ.
D) Сөйлем әдеби уақыттың жойылуын көрсетпейді.
Қайта орындауға ишара: Екі бағыттың салдары қалай қарсы қойылған?
Дұрыс жауап: Репликаны кейіпкердің мүддесімен байланыстырып, авторлық бағалауды бөлек анықтау
Жауап нұсқалары
- A.Авторлық идеяны тек бет санымен анықтау
- B.Репликаны кейіпкердің мүддесімен байланыстырып, авторлық бағалауды бөлек анықтаудұрыс
- C.Әр репликаны автордың жеке мойындауы деу
- D.Сөйлеушілердің атын толық өшіру
- E.Барлық сөзді бір тарихи құжат деу
Түсіндірме
Ереже: Көркем мәтінді талдауда қорытынды кейіпкердің әрекеті мен берілген көркемдік белгіге сүйенеді. Бір детальды бүкіл шығармаға орынсыз жалпыламаймыз; автордың идеясы мен кейіпкердің жеке ұстанымын да ажыратамыз.
Қолдану: Көркем мәтінде әр тұлғаның сөзі автордың пікірімен міндетті бірдей емес. Автор әртүрлі көзқарасты салыстыру үшін қайшы репликалар бере алады. Талдау олардың әрекетпен байланысын және сюжеттік салдарын қарайды; жалғыз сөзді контекстен үзіп авторға телімейді.
Қате нұсқаларды ажырату: A) Бет саны моральдық екпінді ашпайды.
C) Бұл рөлдердің айырмасын жояды.
D) Ұстаным иелері белгісіз қалады.
E) Диалог көркем жасалған болуы мүмкін.
Қайта орындауға ишара: Кім сөйлеп тұр, автор оны қалай көрсеткен?
Жауаптары мен түсіндірмелері бар тағы 10 сұрақ
Олар жинақта: тақырыптың барлық сұрақтары, сынып үшін араластырылған тесттің екі нұсқасы, мұғалімге арналған кілттер мен түсіндірмелер. Басып шығаруға арналған PDF.
Тек жеке пайдалануға арналған: таратуға болмайды.
Кітаптың басқа тақырыптары
Сұрақтар «Қазақ әдебиеті, ҚГБ» оқулығы бойынша құрастырылған, Арман-ПВ, 2020.