Әмір Темір және ұрпақтарының мемлекеті
32-параграф · Оқулықтың 134–137-беттері · Сұрақ оқулықтың 134-бетіне негізделген
«Қазақстан тарихы» оқулығының (6-сынып, Атамұра, 2018) «Әмір Темір және ұрпақтарының мемлекеті» тақырыбы, 32-параграф. Мұнда әр сұрақтың бес жауап нұсқасы мен түсіндірмесі бар 15 сұрақ жинақталған: түсіндірме дұрыс нұсқаның қандай ережемен таңдалғанын және қалғандарының неге сәйкес келмейтінін көрсетеді. Мысалы: «Әмір Темір XIV ғасырда билікке келген, Әмудария мен Сырдария аралығындағы өңір қалай аталады?»
Өзіңізді тексеріңізТақырып бойынша 5 сұрақ: жауап беріңіз, нәтижені бірден көріңіз.
Дұрыс жауап: Мауараннахр
Жауап нұсқалары
- A.Мауараннахрдұрыс
- B.Шығыс Дешті Қыпшақ
- C.Жетісу
- D.Хорасан
- E.Шығыс Түркістан
Түсіндірме
Ереже: Тарихи-географиялық атаулар белгілі аймақты сипаттайды және қазіргі мемлекеттік шекарамен дәл сәйкес болмауы мүмкін. Мауараннахр Орталық Азияның екі ірі өзені арасындағы отырықшы-қалалық кеңістікпен байланысты.
Қолдану: Сұрақ Әмір Темірдің алғашқы негізгі билік ортасын өзендер аралығы арқылы нақтылайды. Бұл Шағатай ұлысының батыс бөлігіндегі Самарқан мен Бұхара орналасқан өңірге сәйкес келеді.
Қате нұсқаларды ажырату: Дешті Қыпшақ далалық кеңістік, Жетісу шығыстағы аймақ, Хорасан одан оңтүстік-батыста, Шығыс Түркістан шығыста орналасқан. Жорық жасаған аумақтың бәрін билікке алғаш келген негізгі өңірмен теңестіруге болмайды.
Қайта орындауға ишара: Самарқан мен Бұхара орналасқан екі өзен арасындағы тарихи аймақты еске түсір.
Дұрыс жауап: 1370 жылмен
Жауап нұсқалары
- A.1348 жылмен
- B.1365 жылмен
- C.1380 жылмен
- D.1405 жылмен
- E.1370 жылмендұрыс
Түсіндірме
Ереже: Билеушінің саяси жолында алғашқы қызмет, маңызды жеңіс және жоғарғы билікке орнығу әртүрлі кезеңдер болуы мүмкін. Нақты сұрақ қай межені сұрайтынын анықтау даталарды дұрыс сәйкестендіруге көмектеседі.
Қолдану: Бұл тапсырма Әмір Темірдің Мауараннахр әмірлері арасындағы күрестен кейін негізгі билікті иеленуін сұрайды. Ол XIV ғасырдың жетпісінші жылдары басталған тұста саяси басшылыққа орнықты.
Қате нұсқаларды ажырату: 1348 жыл Моғолстанның алғашқы ханымен, 1365 жыл Батпақ шайқасымен, 1380 жыл Куликовпен, 1405 жыл Темірдің өлімімен байланысты. Бір тұлғаның жорықтарына қатысты басқа даталарды оның билікке келу жылымен ауыстырмау қажет.
Қайта орындауға ишара: Батпақ шайқасынан бес жыл кейінгі саяси межені есепте.
Дұрыс жауап: Барлас
Жауап нұсқалары
- A.Барласдұрыс
- B.Дулат
- C.Маңғыт
- D.Қоңырат
- E.Найман
Түсіндірме
Ереже: Ортағасырлық билеушінің көтерілуі белгілі тайпалық және әскери ортаға сүйенуі мүмкін. Алғашқы тірек оның кейінгі мемлекетінің барлық тұрғыны тек сол тайпадан болды дегенді білдірмейді.
Қолдану: Сұрақ Әмір Темірдің Мауараннахрдағы саяси жолын бастаған тайпалық ортасын анықтайды. Оның осы ортадағы ықпалы кейінгі кең билікке жетуіне негіз болған.
Қате нұсқаларды ажырату: Дулат Моғолстан әмірлерімен, маңғыт Ноғай Ордасының саяси ортасымен жиі байланысты. Қоңырат пен найман да дала тарихындағы қауымдар болғанымен, Темірдің сұралған алғашқы тайпалық тірегі емес. Ортақ түркіленген орта нақты тайпалық айырманы жоймайды.
Қайта орындауға ишара: Самарқан маңындағы Темір шыққан тайпаның атауын еске түсір.
Дұрыс жауап: Шыңғыс әулетінен шықпағандықтан
Жауап нұсқалары
- A.Хан атағы сол дәуірде мүлде қолданылмағандықтан
- B.Шыңғыс әулетінен шықпағандықтандұрыс
- C.Тек діни кеңесші қызметін атқарғандықтан
- D.Мемлекетті басқаруға құқығы болмағандықтан
- E.Қол астында тұрақты әскер болмағандықтан
Түсіндірме
Ереже: Шыңғыс әулеті үстем болған саяси дәстүрде хандық атақ белгілі мұралық текті қажет еткен. Нақты билік иесі бұл әулеттен шықпаса, хан өкілін пайдаланып, өзі басқа атақпен басқаруы мүмкін.
Қолдану: Темір Шыңғысхан ұрпағы болмағандықтан әмір мәртебесімен нақты билік жүргізді. Ол хандық заңдылық дәстүрін толық жоймай, оны өз саяси құрылымында пайдаланған.
Қате нұсқаларды ажырату: Хан атағы қолданылмаған немесе Темірдің еш билігі болмаған деу тарихи жағдайға қайшы. Оның әскері мен саяси ықпалы зор еді. Ресми атақтың ерекшелігін нақты күштің жоқтығымен шатастырмау керек.
Қайта орындауға ишара: Биліктің нақты күші мен хан атағына қажетті әулеттік шартты бөлек қарастыр.
Дұрыс жауап: Биліктің заңды тәртіпке сүйенуі мен оны орындату қуаты
Жауап нұсқалары
- A.Заңды тәртіп пен оны орындату күшін бір-бірінен толық ажырату
- B.Биліктің заңды тәртіпке сүйенуі мен оны орындату қуатыдұрыс
- C.Биліктің күшін құқықтық тәртіпті қажет етпеумен теңестіру
- D.Әділдік идеясын басқару міндетіне қатысы жоқ жеке қасиет ету
- E.Мемлекеттің қуатын халық алдындағы жауапкершіліктен бас тартумен түсіндіру
Түсіндірме
Ереже: Саяси ұран билеуші көрсеткісі келетін идеалды білдіруі мүмкін. Оны нақты саясаттың барлық ісі әділ болды деген дәлел ретінде емес, билік өзін қалай таныстырғанын көрсететін мәтін ретінде талдау қажет.
Қолдану: Берілген тіркесте тәртіп пен оны жүзеге асыратын қуат қатар аталған. Сондықтан түсіндірме саяси заңдылық идеясын және пәрменді орындату мүмкіндігін бірге қамтуы тиіс.
Қате нұсқаларды ажырату: Күшті тәртіптен ажырату, құқықты қажетсіз санау және әділдікті басқарудан бөлу екі идеяның байланысын ашпайды. Жауапкершіліктен бас тарту да әділдік мұратына қайшы. Тіркес биліктің өзін қалай негіздегенін түсіндіреді; ол билеушінің барлық нақты әрекеті әділ болғанына дәлел емес.
Қайта орындауға ишара: Тіркестегі моральдық талап пен билік пәрменінің орындалуын қатар түсіндір.
Жауаптары мен түсіндірмелері бар тағы 10 сұрақ
Олар жинақта: тақырыптың барлық сұрақтары, сынып үшін араластырылған тесттің екі нұсқасы, мұғалімге арналған кілттер мен түсіндірмелер. Басып шығаруға арналған PDF.
Тек жеке пайдалануға арналған: таратуға болмайды.
Кітаптың басқа тақырыптары
- Қазақстан аумағын моңғолдардың жаулап алуы
- Моңғол империясы құрамындағы Қазақстан
- Шығыс Дешті Қыпшақтың саяси бөлектенуі Ақ Орда
- Моғолстан
- Әбілқайыр хандығы
- Ноғай Ордасы Сібір хандығы
- XIII–XV ғасырдың бірінші жартысындағы мемлекеттердің қоғамдық және саяси құрылымы
- XIII–XV ғасырдың бірінші жартысындағы мемлекеттердің экономикасы
Сұрақтар «Қазақстан тарихы» оқулығы бойынша құрастырылған, Атамұра, 2018.