Қазақстанда өнімді өндірудегі, өңдеудегі экологиялық аспектілер
20-параграф · Оқулықтың 114–117-беттері
«Химия, 1-бөлім, ҚГБ» оқулығының (11-сынып, Атамұра, 2020) «Қазақстанда өнімді өндірудегі, өңдеудегі экологиялық аспектілер» тақырыбы, 20-параграф. Мұнда әр сұрақтың бес жауап нұсқасы мен түсіндірмесі бар 15 сұрақ жинақталған: түсіндірме дұрыс нұсқаның қандай ережемен таңдалғанын және қалғандарының неге сәйкес келмейтінін көрсетеді. Мысалы: «Қазба мұнайды адам өмірінің уақыт ауқымында қалпына келмейтін ресурс деп атау себебі қандай?»
Өзіңізді тексеріңізТақырып бойынша 5 сұрақ: жауап беріңіз, нәтижені бірден көріңіз.
Дұрыс жауап: Табиғи қалыптасуы өндіру қарқынымен салыстырғанда өте баяу
Жауап нұсқалары
- A.Мұнай ешқашан жұмсалмайды
- B.Мұнайда көміртек болмайды
- C.Кез келген ұңғымадағы мұнай бір тәулікте толық жаңарады
- D.Табиғи қалыптасуы өндіру қарқынымен салыстырғанда өте баяудұрыс
- E.Мұнайдың барлық өнімі автоматты түрде қайта мұнайға айналады
Түсіндірме
Ереже: Ресурстың жаңаруы оның табиғи қайта қалыптасу жылдамдығына қатысты бағаланады. Қазба отындар геологиялық уақыт ішінде қалыптасқан.
Қолдану: Өндіру және тұтыну жылдармен жүреді, ал жаңа қазба мұнайдың қалыптасуы әлдеқайда ұзақ. Сондықтан қорды үнемдеу мен тиімді пайдалану қажет.
Қате нұсқалар: A) Отын не шикізат ретінде қолданғанда ресурстың қолжетімді қоры жұмсалады.
B) Мұнай C және H бар қоспа; қалпына келу жылдамдығы оның C жоқтығына байланысты емес.
C) Қазба мұнайдың геологиялық қалыптасу уақыты тәуліктік өндірумен тең емес.
E) Өңдеу мен жану өнімдері бірден бастапқы қазба қорын қалпына келтірмейді. Ишара: Ресурстың табиғи қалыптасуы мен тұтыну жылдамдығын салыстырыңыз.
Дұрыс жауап: Инфрақызыл сәулені жұтып, парниктік әсерге үлес қосады
Жауап нұсқалары
- A.Атмосферадағы барлық O2-ні бірден озонға айналдырады
- B.Инфрақызыл сәулені жұтып, парниктік әсерге үлес қосадыдұрыс
- C.Тек жер бетіне қатты күл ретінде шөгеді
- D.Атмосферадан жылуды міндетті түрде толық шығарады
- E.Жердің барлық күн сәулесін толық бөгейді
Түсіндірме
Ереже: CO2 парниктік газ ретінде Жерден шығатын инфрақызыл сәулемен өзара әрекеттеседі. Климаттық әсерді түтіннің көзге көрінуімен ғана анықтауға болмайды.
Қолдану: Қазба отындағы C жану кезінде CO2-ге өтеді. Оның атмосферадағы артуы жылулық сәуле балансына әсер етеді.
Қате нұсқалар: A) CO2 әсерінің негізгі механизмі бұл емес; газ инфрақызыл сәулемен өзара әсерлеседі.
C) CO2 қалыпты жағдайда газ; қатты күлдің бөлшектік ластануы басқа құбылыс.
D) Парниктік газ жылулық сәуленің таралуын өзгертеді; оның көбеюі жылынуға ықпал етеді.
E) CO2 толық жарық өткізбейтін қабат емес; парниктік әсер сәуле спектрінің белгілі бөліктеріне қатысты. Ишара: Газдың көзге көрінбеуі оның климаттық әсері жоқ дегенді білдірмейді.
Дұрыс жауап: Метанның өзі парниктік газ және ресурстың жоғалуы
Жауап нұсқалары
- A.Метан тек жанғанда ғана кез келген климаттық әсер көрсетеді
- B.Метан таза O2 болғандықтан жануды тек күшейтеді
- C.Газдың көзге көрінбеуі кез келген әсерді жоққа шығарады
- D.Метан құрамында H бар болғандықтан міндетті түрде суға бірден айналады
- E.Метанның өзі парниктік газ және ресурстың жоғалуыдұрыс
Түсіндірме
Ереже: Шығарындыларды бағалауда жану CO2-сімен қатар жанбай шыққан CH4 те ескеріледі. Метан — көмірсутекті ресурс әрі парниктік газ.
Қолдану: Ағу пайдалы газды жоғалтады және атмосфералық CH4 мөлшерін арттырады. Сондықтан ағуды бақылау ресурстық және экологиялық мақсатқа қызмет етеді.
Қате нұсқалар: A) Жанбай шыққан CH4 те парниктік газ ретінде әсер етеді.
B) Метан CH4, O2 емес; екеуінің реакциядағы қызметі әртүрлі.
C) Көріну климаттық қасиетті анықтамайды; CH4 инфрақызыл сәулемен өзара әсерлеседі.
D) Атмосфераға шығу бірден толық жану емес; CH4 біраз уақыт сақталуы мүмкін. Ишара: Жану шығарындылары мен жанбай ағып шыққан газды бөлек есептеңіз.
Дұрыс жауап: Оттек жеткіліксіз немесе жану жағдайлары толық тотығуды қамтамасыз етпейді
Жауап нұсқалары
- A.Оттек артық болса CO2 ешқашан түзілмейді
- B.Көмірде C болмайды
- C.Оттек жеткіліксіз немесе жану жағдайлары толық тотығуды қамтамасыз етпейдідұрыс
- D.CO мен CO2 бір формулалы бірдей зат
- E.Отынның барлық C атомдары міндетті түрде жойылады
Түсіндірме
Ереже: Толық жану үшін оттек жеткілікті болуы және араласу, температура, уақыт сияқты жағдайлар қолайлы болуы керек. Толық емес тотығуда CO не C қалуы мүмкін.
Қолдану: Барлық CCO2-ге жетпесе бір бөлігі CO немесе қатты күйе түрінде қалады. Бұл өнімдерді толық жану теңдеуімен шатастыруға болмайды.
Қате нұсқалар: A) Толық жануда CO2 негізгі C өнімі; жауап толық емес жануды түсіндірмейді.
B) Көмір C-ке бай; CO және күйенің түзілуі дәл оның толық тотықпауын көрсетеді.
D) CO бір O, CO2 екі O ұстайды; тотығу дәрежелері мен қасиеттері әртүрлі.
E) Атомдар жойылмайды; CO және күйеде көміртек сақталады. Ишара: Өнімдегі C атомына келген O санын салыстырыңыз.
Дұрыс жауап: Жерге жақын озон мен фотохимиялық смогтың түзілуіне
Жауап нұсқалары
- A.Тек таза азоттың ректификациямен бөлінуіне
- B.Тек стратосфералық қорғаныш озон қабатының қалыңдауына
- C.Судың міндетті түрде толық мұнайға айналуына
- D.Жерге жақын озон мен фотохимиялық смогтың түзілуінедұрыс
- E.Барлық атмосфералық газдың қатты көмірге айналуына
Түсіндірме
Ереже: NOxпен ұшқыш органикалық қосылыстар күн сәулесінің әсерімен жерге жақын озон түзілуіне қатысады. Озонның мағынасы атмосфера қабатына байланысты.
Қолдану: Берілген қоспа мен күн сәулесі фотохимиялық смогқа жағдай жасайды. Бұл озонды пайдалы стратосфералық қорғанышпен бірдей бағалауға болмайды.
Қате нұсқалар: A) Бұл физикалық бөлу, ал шарт күн сәулесіндегі атмосфералық реакциялар туралы.
B) Сұрақ қаланың жерге жақын ауасы туралы; тропосфералық озонды стратосфералық қабатпен теңестіруге болмайды.
C) Фотохимиялық смог су→мұнай процесі емес.
E) Атомдық құрам мен реакция жағдайлары мұндай айналуды бермейді. Ишара: Жерге жақын озон мен жоғарғы озон қабатын ажыратыңыз.
Жауаптары мен түсіндірмелері бар тағы 10 сұрақ
Олар жинақта: тақырыптың барлық сұрақтары, сынып үшін араластырылған тесттің екі нұсқасы, мұғалімге арналған кілттер мен түсіндірмелер. Басып шығаруға арналған PDF.
Тек жеке пайдалануға арналған: таратуға болмайды.
Кітаптың басқа тақырыптары
Сұрақтар «Химия, 1-бөлім, ҚГБ» оқулығы бойынша құрастырылған, Атамұра, 2020.