Әдеби терминдер сөздігі

Ереже: Хронотоп — көркем уақыт пен кеңістіктің өзара байланысты ұйымдасуы. Оқиғаның қашан және қайда өткенін атау алғашқы қадам ғана. Толық талдауда сол орта мен уақыттың кейіпкердің әрекетіне, кездесу мүмкіндігіне, естелігіне немесе дүниетанымына әсері көрсетіледі. Мекеннің географиялық атауы өздігінен әдеби қызметті түсіндірмейді.

Қолдану: Қыс мезгілі мен оқшау мекен адамдардың қатынасын өзгертеді. Уақыт пен кеңістік оқиғаға сыртқы атау емес, әрекетті ұйымдастыратын бірлік ретінде қатысады. Сондықтан хронотоп ұғымы бұл қызметті нақты түсіндіреді.

Қате нұсқаларды ажырату: B) Шағын сатиралық өлең берілмеген.

C) Кезектескен сөйлеушілер жоқ.

D) Анықтауыш бейне уақыт-мекен жүйесін толық қамтымайды.

E) Нақты тұлғаның өмір жолы жоқ.

Қайта орындауға ишара: Қашан және қайда болғаны әрекетке қалай әсер етті?

Ереже: Композиция — шығарма бөліктерінің мағыналы байланысы мен орналасуы. Ол оқиғалар тізбегін ғана емес, еске алу, портрет, пейзаж, монолог пен авторлық шегіністі де қамтиды. Құрылымның қызметін анықтағанда бөлімнің оқырманға қандай ақпаратты қашан беретінін және негізгі ойды қалай күшейтетінін түсіндіру қажет.

Қолдану: Еске алу қазіргі желіден өткенге ауысып, кейіпкерді түсіндіретін бөлік жасайды. Оның қай жерде орналасуы композицияға қатысты. Композиция оқиғалармен қатар осындай шегіністер мен сипаттамаларды да ұйымдастырады.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Орындалу реті мен мағыналық байланыс та ашылуы тиіс.

C) Жыл құрылымдық тәсілді ашпайды.

D) Дыбыс талдауы уақыт ауысуын қамтымайды.

E) Прозалық еске алу ұйқасқа тәуелді емес.

Қайта орындауға ишара: Бөліктің орны мен мәтін ішіндегі қызметін қара.

Ереже: Композиция — шығарма бөліктерінің мағыналы байланысы мен орналасуы. Ол оқиғалар тізбегін ғана емес, еске алу, портрет, пейзаж, монолог пен авторлық шегіністі де қамтиды. Құрылымның қызметін анықтағанда бөлімнің оқырманға қандай ақпаратты қашан беретінін және негізгі ойды қалай күшейтетінін түсіндіру қажет.

Қолдану: Бір оқиға екіншісіне себеп болып, әрекет желісін құрады. Сюжеттік талдау осы дамуды байланысты қарастырады. Жай ретпен атаудан айырмасы — оқиға арасындағы неге және қалай деген қатынастың ашылуы.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Себептік байланыс жай тізім емес.

C) Орындалу реті мен мағыналық байланыс та ашылуы тиіс.

D) Әрекеттер дамуы сыртқы келбетпен шектелмейді.

E) Өмірбаяндық мекен берілмеген.

Қайта орындауға ишара: Алдыңғы оқиға келесісіне себеп пе?

Ереже: Көркем тартыс адамдардың мақсаттары, құндылықтары немесе қоғамдық жағдай арасындағы қайшылықтан туады. Оқиғаның сыртқы көрінісін ғана емес, қарсы тұрған мүдделерді анықтау керек. Ішкі тартыс адамның өз бойындағы екі ұстанымның күресін білдіреді. Әлеуметтік тартысты бір адамның көңіл күйімен немесе кездейсоқ ұсақ кедергімен шектеуге болмайды.

Қолдану: Адамның ішінде екі ниет қақтығысады: адалдықты сақтау және қауіптен құтылу. Бұл ішкі тартыс таңдау арқылы ашылады. Сыртқы қысым болуы мүмкін, бірақ шартта анық көрінген нысан — адамның өз ойындағы қайшылық.

Қате нұсқаларды ажырату: B) Қайшылық адамның өз ұстанымдары арасында.

C) Екі адамның сөзі берілмеген.

D) Жеке оқиға барлық бейненің мінезін теңестірмейді.

E) Сыртқы келбет сипатталмаған.

Қайта орындауға ишара: Қарсы ниеттер бір адамның ішінде ме?

Ереже: Диалог бірнеше адамның кезектескен сөзі арқылы қатынасты, мүддені және тартысты ашады. Монолог бір адамның ұзақ сөзі не ішкі толғанысы ретінде беріледі. Сөзді талдағанда кімнің сөйлегенін, кімге бағытталғанын және әрекетпен сәйкестігін анықтаймыз. Репликаны контекстен бөліп алу кейіпкердің ниетін бұрмалауы мүмкін.

Қолдану: Екі адамның кезектескен сөзі уәде мен күтуді білдіреді. Диалог қатынасты тікелей ашып, кейінгі әрекетті салыстыруға негіз бола алады. Бір адамның ішкі ойы сияқты монологтен оның айырмасы — өзара жауап беру.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Табиғат суреті жоқ.

B) Екі дауыс кезектесіп тұр.

C) Өмір кезеңдері тізілмеген.

D) Сыртқы келбет берілмеген.

Қайта орындауға ишара: Қанша дауыс кезектесіп сөйлеген?