Қазақстанның экологиялық мәселелері
60-параграф · Оқулықтың 242–245-беттері
«Биология» оқулығының (8-сынып, Атамұра, 2018) «Қазақстанның экологиялық мәселелері» тақырыбы, 60-параграф. Мұнда әр сұрақтың бес жауап нұсқасы мен түсіндірмесі бар 15 сұрақ жинақталған: түсіндірме дұрыс нұсқаның қандай ережемен таңдалғанын және қалғандарының неге сәйкес келмейтінін көрсетеді. Мысалы: «Арал теңізіне құятын Әмудария мен Сырдария суының көп бөлігі суармалы егіншілікке бұрылды. Бұл теңізге қандай…»
Өзіңізді тексеріңізТақырып бойынша 5 сұрақ: жауап беріңіз, нәтижені бірден көріңіз.
Дұрыс жауап: Теңізге жететін өзен суының ағыны азайды
Жауап нұсқалары
- A.Теңізге жететін өзен суы міндетті көбейді
- B.Теңізге жететін өзен суының ағыны азайдыдұрыс
- C.Теңіз мұхитпен жаңа табиғи арна арқылы қосылды
- D.Барлық булану толық тоқтады
- E.Теңізге келетін судың химиялық құрамы міндетті өзгермеді
Түсіндірме
Ереже: Су айдынының көлемі кіретін және шығатын су арасындағы теңгерімге тәуелді. Өзен суын теңізге жетпей басқа мақсатқа бұру кіріс ағынды кеміте алады. Арал жағдайында суармалы егіншілік үшін өзен ағынының бұрылуы теңіз тартылуының маңызды себебі болды. Бұл барлық табиғи фактордың әсері жойылғанын білдірмейді.
Қолдану: Шарт судың егіншілікке бұрылғанын береді, сондықтан теңізге жететін ағын азаяды. Көбею кері бағытты сипаттайды. Мұхитпен қосылу немесе буланудың толық тоқтауы туралы дерек жоқ. Химиялық құрамның өзгермегенін де ағынды бұру фактісінен дәлелдеуге болмайды. Сұрақ кіріс ағынның тікелей өзгерісін сұрайды.
Қате нұсқаларды ажырату: Көбею бұрудың бағытына қайшы. Мұхиттық арна берілмеген. Булану тоқтаған жоқ. Құрамның өзгермегені өлшенбеген.
Қайта орындауға ишара: Өзен суының қай бөлігі теңізге жететінін қарастыр.
Дұрыс жауап: Тұзды шаңның таралуы және топыраққа қосымша тұз түсуі
Жауап нұсқалары
- A.Теңіз суының автоматты толық қалпына келуі
- B.Жел тасымалының толық тоқтауы
- C.Тұзды шаңның таралуы және топыраққа қосымша тұз түсуідұрыс
- D.Әр егістіктегі барлық өсімдік міндетті бірден жойылуы
- E.Шөгіндідегі тұздың химиялық элементтерінің жоғалуы
Түсіндірме
Ереже: Құрғаған су айдынының табанындағы ұсақ шөгінділер желмен көтеріліп, басқа жерге тасымалдануы мүмкін. Тұзды шаң топыраққа қосымша тұз әкеледі. Әсердің мөлшері тасымалға, шөгінді құрамына және қабылдаушы ортаға байланысты. Тұз түсуі барлық өсімдік бірден жойылады деген абсолютті қорытынды емес.
Қолдану: Берілген тізбек ашылған шөгіндіден жел арқылы егістікке дейін барады. Тұзды шаңның таралуы дұрыс. Теңізді толық қалпына келтіру бұл тасымалдың нәтижесі емес. Жел тоқтауы шартқа қайшы. Барлық өсімдіктің міндетті жойылуы туралы дерек жоқ. Тасымал тұздың құрамындағы элементтерді жоймайды.
Қате нұсқаларды ажырату: Толық қалпына келу шықпайды. Жел тоқтауы берілген қозғалысқа қайшы. Барлық өсімдік жойылуы дәлелденбеген. Элементтер тасымалда жоғалмайды.
Қайта орындауға ишара: Тасымал көзі, жолы және қабылдаушы ортаны байланыстыр.
Дұрыс жауап: Солтүстік бөліктегі суды ұстап қалуға көмектесу
Жауап нұсқалары
- A.Оңтүстік бөлікке барлық суды тезірек жіберу
- B.Сырдария ағынын міндетті толық тоқтату
- C.Екі бөлікте бірдей су деңгейін мәңгі кепілдеу
- D.Аралдағы барлық тарихи жағдайды бірден қайтару
- E.Солтүстік бөліктегі суды ұстап қалуға көмектесудұрыс
Түсіндірме
Ереже: Бөгет су қозғалысын реттеп, белгілі бөліктегі судың ұсталуына әсер ете алады. Көкарал бөгеті Солтүстік Аралдан оңтүстікке кететін ағынды шектеу арқылы солтүстік бөліктегі суды сақтауға көмектеседі. Бұл бүкіл Арал теңізі тарихи қалпына толық оралды дегенді білдірмейді. Солтүстік және оңтүстік бөліктердегі жағдайды бөлек бағалау қажет.
Қолдану: Шарт ағынның оңтүстікке кетуін шектеуді нақты береді. Солтүстікте су ұстау дұрыс. Керісінше барлық суды жіберу бөгеттің берілген қызметіне қайшы. Сырдарияны толық тоқтату айтылмаған. Бірдей деңгейдің мәңгі кепілдігі мен барлық тарихи жағдайдың қайтуы бір құрылғының осы қызметінен шықпайды.
Қате нұсқаларды ажырату: Суды түгел жіберу кері бағыт. Өзенді толық тоқтату берілмеген. Мәңгі тең деңгей кепілдігі жоқ. Толық тарихи қалпына келу дәлелденбеген.
Қайта орындауға ишара: Қай бөліктен судың кетуі шектелгенін анықта.
Дұрыс жауап: 1991 жылғы 29 тамыз
Жауап нұсқалары
- A.1949 жылғы 29 тамыз
- B.1991 жылғы 29 тамыздұрыс
- C.1992 жылғы 15 мамыр
- D.1993 жылғы 29 қазан
- E.1991 жылғы 16 желтоқсан
Түсіндірме
Ереже: Тарихи оқиғаны анықтағанда құжаттың мазмұны мен күні бірге салыстырылады. Семей полигонын жабу туралы №409 жарлық 1991 жылғы 29 тамызда шыққан. Полигоны жабу, алғашқы сынақ және кейінгі ғылыми мекемелерді құру бір оқиға емес. Бір жылда болған басқа мемлекеттік оқиға да осы жарлықтың күнін алмастырмайды.
Қолдану: Дұрыс жауап 1991 жылғы 29 тамыз. 1949 жылғы 29 тамыз алғашқы ядролық сынақпен байланысты, жабумен емес. 1992 жылғы 15 мамыр Ұлттық ядролық орталықты құру туралы қаулыға қатысты. 1993 жылғы 29 қазан институттарды ұйымдастыру туралы қаулыға байланысты. 1991 жылғы 16 желтоқсан жабу жарлығының күні емес.
Қате нұсқаларды ажырату: 1949 алғашқы сынақ. 1992 орталық құру. 1993 институттарды ұйымдастыру. 16 желтоқсан басқа тарихи оқиға.
Қайта орындауға ишара: Сұрақ алғашқы сынақты емес, жабу туралы №409 жарлықты сұрайды.
Дұрыс жауап: Қалдық ластанудың таралуы мен деңгейін бөлек өлшеу қажет
Жауап нұсқалары
- A.Сынақ тоқтаса, барлық радионуклид бір мезетте міндетті жоғалады
- B.Құжат шығуы топырақтың химиялық құрамын бірден өзгертеді
- C.Бір таза сынама барлық аумақтың тазалығын дәлелдейді
- D.Қалдық ластанудың таралуы мен деңгейін бөлек өлшеу қажетдұрыс
- E.Өсімдік пен судағы ластану топырақпен ешқашан байланыспайды
Түсіндірме
Ереже: Қауіп көзіне жаңа әсердің тоқтауы бұрын қалған ластанудың бірден жойылғанын білдірмейді. Радионуклидтердің ортадағы таралуын, мөлшерін және тасымалын нақты зерттеу керек. Аумақ әркелкі болуы мүмкін, сондықтан бір нүктенің нәтижесі барлық жерге автоматты таралмайды. Жабу туралы шешім мен радиоэкологиялық өлшеу әртүрлі міндеттерді атқарады.
Қолдану: Шарт сынақ тоқтағанын, бірақ орта сынамалары зерттелетінін береді. Қалдық ластануды бөлек өлшеу дұрыс. Барлық радионуклид бірден жоғалады немесе жарлық құрамды өзгертеді деу негізсіз. Бір таза сынама бүкіл аумақ туралы жеткіліксіз. Су, топырақ және өсімдік арасындағы тасымал мүмкіндігін жоққа шығаруға да болмайды.
Қате нұсқаларды ажырату: Бірден жоғалу кепілдігі жоқ. Құжат химиялық тазарту емес. Бір нүкте барлық аумақ емес. Орта бөліктері арасындағы байланыс жоққа шығарылмайды.
Қайта орындауға ишара: Жаңа сынақты тоқтату мен қалған ластануды бағалауды ажырат.
Жауаптары мен түсіндірмелері бар тағы 10 сұрақ
Олар жинақта: тақырыптың барлық сұрақтары, сынып үшін араластырылған тесттің екі нұсқасы, мұғалімге арналған кілттер мен түсіндірмелер. Басып шығаруға арналған PDF.
Тек жеке пайдалануға арналған: таратуға болмайды.
Кітаптың басқа тақырыптары
Сұрақтар «Биология» оқулығы бойынша құрастырылған, Атамұра, 2018.