XV–XVII ғасырлардағы рухани мәдениет

Ереже: Тарихи қоғамдық қызметті оның негізгі әрекеті арқылы анықтайды. Бір тұлға бірнеше міндет атқаруы мүмкін болғанымен, өнердің арнайы атауы шығармашылық және орындаушылық қызметке қатысты беріледі.

Қолдану: Жырау жыр мен толғау шығарып, эпикалық шығармаларды орындады. Оның поэзиясы қоғам, ерлік және ел тағдыры туралы ой жеткізудің маңызды жолы болды.

Қате нұсқаларды ажырату: Зергер әшекей жасайды, диқан егіншілікпен айналысады, есепші табиғат пен уақытты бақылайды, елші дипломатиялық міндет атқарады. Бұл атаулар сұрақтағы поэзиялық қызметті тікелей білдірмейді.

Қайта орындауға ишара: Адамның не істегенін жеке етістіктермен белгілеп, сол әрекеттердің шығармашылық пен ауызша орындауға қатысты екенін тексер.

Ереже: Әдеби қызмет қоғамдық пікірмен және саяси кеңеспен ұштасуы мүмкін. Бұл әр жырау міндетті ресми билеуші болды немесе хан оның әр ұсынысын сөзсіз орындады дегенді білдірмейді.

Қолдану: Жырау толғауы арқылы елдің жағдайын бағалап, билеушіге және қауымға ой ұсынды. Осылай оның беделі көркем орындаушылықтан тыс қоғамдық талқылауға да әсер ете алды.

Қате нұсқаларды ажырату: Кәсіп үйрету, өнім есебі, генеалогиялық тізім және баға жазбасы өзге қоғамдық міндеттер. Сұрақтағы кеңес пен ел тағдырын толғау қоғамдық ойға және саяси пікірге қатысты. Жыраудың сөзі ықпал ете алғанымен, хан оның барлық кеңесін міндетті орындаған деп қорытпаймыз.

Қайта орындауға ишара: Шығарманың не туралы айтылғанын және кімге бағытталғанын анықтап, өнер туындысының қоғамдық қызметін жеке техникалық міндеттен ажырат.

Ереже: Поэзия тарихи орта мен дүниетаным жөнінде мәлімет бере алады. Бірақ көркем бейне, әсірелеу және ауызша жеткізілім ерекшеліктері оны ресми құжатпен толық теңестіруге мүмкіндік бермейді.

Қолдану: Қазтуған толғауларындағы ел мен қоныс бейнесі дәуірдің құндылықтарын түсінуге көмектеседі. Нақты саяси қатысу немесе оқиға мерзімін анықтағанда оны өзге деректермен салыстыру қажет.

Қате нұсқаларды ажырату: Қалған жауаптар шығарманы санақ, бұйрық немесе өзгермейтін карта ретінде қолданады. Мұндай тәсіл поэзияның көркем сипаты мен тарихи дәлелдің шегін ескермейді.

Қайта орындауға ишара: Мәтін тікелей қандай сезім мен құндылықты көрсететінін және қандай нақты фактіні қосымша дәлелдеу қажет екенін бөлек белгіле.

Ереже: Шығарманың тақырыбын негізгі бейнелер мен мұраттар арқылы анықтайды. Өлеңде тарихи орта көрінгенімен, оны сол дәуірдің кез келген техникалық құжат жанрына жатқызуға болмайды.

Қолдану: Доспамбет поэзиясында жауынгерлік өмір мен ерлік идеалы маңызды орын алады. Бұл оның шығармаларын батырлық-қаһармандық бағытпен байланыстыруға негіз береді.

Қате нұсқаларды ажырату: Табиғат, ғашықтық, ғибадат және шежіре — әдеби мұраның өзге мазмұндық бағыттары. Жауынгерлік өмір мен ерлік мұраты батырлық тақырыпты көрсетеді. Тақырыпты жанр не автордың жалғыз шығармашылық қырымен теңестірмеу керек: бір ақында әртүрлі мазмұн қатар болуы мүмкін.

Қайта орындауға ишара: Тақырыпты анықтағанда шығармадағы негізгі адамның әрекеті мен бағаланған қасиетке назар аудар; құжаттық форманы көркем тақырыппен шатастырма.

Ереже: Философиялық мазмұн адам өмірі мен қоғам жөніндегі жалпылама ойды қамтиды. Ол нақты шаруашылық есептен немесе бір заттың техникалық өлшемінен бөлек көркем-танымдық қызмет атқарады.

Қолдану: Шалкиіз толғауларында өмірлік тәжірибені бағалау мен адамдық қасиеттер туралы пайым маңызды. Сондықтан сұрақ шығарманың есептік емес, ой қорыту ерекшелігін анықтауға бағытталған.

Қате нұсқаларды ажырату: Заттық суреттеу, оқиғаны тізу, генеалогия және кәсіп нұсқаулығы терең дүниетанымдық пайымның орнын баспайды. Адам, өмір және қоғам туралы қорытынды философиялық бағытқа жатады. Бұл толғауда нақты бейне болмайды деген сөз емес; бейне негізгі ойды жеткізудің көркем құралы болуы мүмкін.

Қайта орындауға ишара: Мәтіннің мақсаты затты өлшеу ме, әлде адам мен қоғам туралы ой түю ме екенін анықтап, соған сай ерекшелікті таңда.