Қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымы

Ереже: Қоғамдық топтарды әртүрлі өлшеммен жіктеуге болады. Құқықтық-әулеттік мәртебе, мүлік көлемі, кәсіп және тұрмыс салты бірдей өлшемдер емес, сондықтан оларды өзара алмастыруға болмайды.

Қолдану: Ақсүйек пен қарасүйек бөлінісі шығу тегі және ерекше құқықтармен байланысты болды. Байлық пен кәсіп адамның тұрмысын сипаттағанымен, әулеттік мәртебені өздігінен анықтамады.

Қате нұсқаларды ажырату: Бай мен кедей экономикалық жағдайды, малшы мен егінші кәсіпті, көшпелі мен отырықшы өмір салтын көрсетеді. Қолөнерші мен саудагер де құқықтық әулеттік бөлініс емес.

Қайта орындауға ишара: Әр жұп қандай өлшемге сүйенгенін анықта: тегі мен құқығы ма, әлде мүлкі, кәсібі немесе қоныстану тәсілі ме?

Ереже: Әулеттік топ мүшелігі кәсіп пен табысқа емес, тарихи мойындалған шығу тегіне байланысты. Бір адамның бай немесе беделді болуы оны автоматты түрде мұрагерлік билеуші әулетке қоспайды.

Қолдану: Төрелер Шыңғыс ханнан тарайтын әулетпен байланысты болды. Қазақ хандығындағы хандық билікке үміткер сұлтандар осы әулеттік ортадан шықты.

Қате нұсқаларды ажырату: Қалған нұсқалар байлық, құқықтық бедел немесе кәсіптік бірігуді көрсетеді. Олар қоғамда маңызды орын алса да, төрелік шығу тегінің негізін алмастырмайды.

Қайта орындауға ишара: Мәртебе адамның өз еңбегімен алған беделіне ме, әлде әулеттік байланысына ма негізделгенін ажырат; байлықты шежірелік құқықпен теңестірме.

Ереже: Таққа үміткер болу құқығы мен нақты хан болып сайлану бөлек мәселелер. Әулеттік талапқа сай тұлғаға да саяси қолдау, бедел және билік қатынасын реттеу қажет болды.

Қолдану: Қазақ хандығында хан сайлауына әулеттік үміткерлік Шыңғыс әулетінен шыққан сұлтандармен байланысты еді. Бұл олардың бәрі міндетті түрде хан болды дегенді білдірмейді.

Қате нұсқаларды ажырату: Байлық, би ретіндегі бедел, сауда табысы немесе ерлік өздігінен осы әулеттік құқықты бермеді. Оларды ханның нақты ықпалына әсер ететін жағдайлармен шатастыруға болмайды.

Қайта орындауға ишара: «Үміткер бола алу» мен «таққа сайлану» шарттарын бөлек анықтап, жауапты сұрақтағы әулеттік өлшеммен тексер.

Ереже: Әлеуметтік мәртебелер әртүрлі негізбен қалыптасады. Бірі мұрагерлік әулетке, екіншісі жеке білімге, ерлікке немесе экономикалық жағдайға байланысты болуы мүмкін.

Қолдану: Сұлтан мәртебесі Шыңғыс әулетінен тарауымен байланысты болды. Оның табысы аз немесе көп болуы осы тектік негізді өздігінен өзгерткен жоқ.

Қате нұсқаларды ажырату: Мал саны байлықты, құқықтық білім бидің беделін, шеберлік кәсіпті, ерлік батыр атағын түсіндіреді. Бұл белгілер маңызды болғанымен, сұлтандық мәртебенің негізгі әулеттік шартын алмастырмайды.

Қайта орындауға ишара: Әр белгі арқылы қандай мәртебе алынатынын жұптастыр: бай, би, шебер, батыр немесе әулеттік билеуші; содан кейін сұралғанын таңда.

Ереже: Тілдік қаратпа адамдар арасындағы құрмет пен мәртебелік қатынасты білдіруі мүмкін. Оны кәсіп атауы, меншік таңбасы немесе әкімшілік аумақ белгісімен алмастыруға болмайды.

Қолдану: Тақсыр деген қаратпа билеушіге құрмет білдіріп, қоғамдағы иерархиялық қатынасты көрсетеді. Сұрақ бұл сөзді қолданудың әлеуметтік қызметін тануға бағытталған, оның барлық заманда тек бір ғана тұлғаға айтылғанын бекітпейді.

Қате нұсқаларды ажырату: Қалған нұсқалар таңбалау, карта, баға немесе әскери әрекетке қатысты. Олар адамның мәртебесін сөйлеу әдебі арқылы жеткізудің мазмұнын сипаттамайды.

Қайта орындауға ишара: Белгінің қандай жолмен берілгенін анықта: сөзбен құрмет білдіру ме, затқа таңба салу ма, әлде басқару әрекеті ме?