XVII ғасыр басындағы Қазақ хандығы Есім хан

Ереже: Шежірелік байланысты анықтау үшін екі шартты қатар тексеру қажет. Әке-бала қатысы дұрыс болғанымен, бауырлық қатысы қате берілсе, бүкіл тұжырым дұрыс болмайды.

Қолдану: Есім Шығай ханның ұлы және Тәуекелдің інісі болды. Бұл байланыс XVI ғасырдың соңындағы билік ауысуын және кейінгі хандықтың саяси сабақтастығын түсінуге көмектеседі.

Қате нұсқаларды ажырату: Қалған нұсқалар Есімді басқа әулеттік тармақтарға жатқызады. Қасым, Керей және Жәнібек хандықтың ертеректегі билеушілері, ал Әбілқайыр әулеті басқа саяси желімен байланысты.

Қайта орындауға ишара: Алдымен әкесін анықтап, содан кейін сол әулеттің алдыңғы ханымен бауырлық қатысын тексер; екі мәліметті бөлек бағала.

Ереже: Соғыстың мерзімін билеушінің бүкіл өмірі немесе хандықтың жалпы тарихымен алмастыруға болмайды. Бір саяси бағыттағы күрес әртүрлі хандар тұсында қайта жалғасуы мүмкін.

Қолдану: Есім дәуіріндегі Бұхарамен ұзақ күрес мың алты жүз үшінші жылдан жиырма төртінші жылға дейінгі кезеңмен сипатталады. Ол Сырдария қалалары мен аумақтық ықпал мәселесіне қатысты болды.

Қате нұсқаларды ажырату: Қалған аралықтар Қасым, Хақназар, Шығай мен Тәуекел немесе Тәуке дәуірлерімен байланысты. Оларды таңдау бір аймақтағы әр кезеңнің күресін араластырады.

Қайта орындауға ишара: Алдымен Есім билігінің ғасырын анықтап, содан кейін сол ғасырдың алғашқы ширегіне сәйкес келетін аралықты таңда.

Ереже: Әскери мақсатты анықтауда қалалардың орналасуы мен алдыңғы келісімдердің нәтижесі маңызды. Бір билеушінің өзге өңірге қызығуы барлық қалаға бірдей саяси талап қойғанын білдірмейді.

Қолдану: Бұхара билеушілері Ташкент, Сайрам және Әндіжан сияқты оңтүстіктегі орталықтарға ықпалын қайтаруға ұмтылды. Бұл сауда мен басқару мүмкіндігіне байланысты қазақ-өзбек бәсекесінің жалғасуын түсіндіреді.

Қате нұсқаларды ажырату: Қалған топтар төменгі Еділ, Батыс Сібір, Шығыс Түркістан немесе әртүрлі ертеректегі орталықтарды біріктіреді. Олар сұралған күрестегі негізгі қалалар тобын дәл сипаттамайды.

Қайта орындауға ишара: Жауаптағы қалаларды картаға түсіріп, Бұхараның солтүстігіне қарай жатқан саяси-экономикалық бағытты анықта.

Ереже: Жеңістің нәтижесін оның нақты саяси ауқымымен бағалау қажет. Аймақтық табыс көрші мемлекеттің түгел жойылуы немесе болашақтағы барлық қайшылықтың тоқтауы дегенді білдірмейді.

Қолдану: Есімнің әскери табыстары Сырдария өңіріндегі қазақ билігін нығайтты. Қалалар мен қатынас жолдарына ықпал мемлекеттің қауіпсіздігі және шаруашылық мүмкіндігі үшін маңызды болды.

Қате нұсқаларды ажырату: Толық кету мен ықпалдың әлсіреуі жеңістердің көрсетілген бағытына қарсы. Бұхараның ішкі билікті толық басқаруы да бұл нәтижеден шықпайды. Саяси бәсеке біржола тоқтады деу шамадан тыс: табыс белгілі кезеңдегі ықпалды нығайтты, көрші мемлекетті толық қосып алу деген сөз емес.

Қайта орындауға ишара: Жеңіс кімнің аймақтық жағдайын күшейткенін анықта, бірақ осы нәтижеден барлық көрші аумаққа тұрақты үстемдік шығарма.

Ереже: Саяси орталықты анықтауда билеушінің ордасы мен аймақтағы өзге маңызды қалаларды ажыратады. Сауда немесе қорғаныс үшін құнды болған әр қала міндетті түрде ханның негізгі ордасы емес.

Қолдану: Түркістан Есімнің ордасымен және хандықтың XVII ғасырдағы саяси орталығымен байланысты. Оның басқару және рухани маңызы хандықтың оңтүстіктегі тірегін нығайтты.

Қате нұсқаларды ажырату: Ташкент Тұрсынның билігімен де байланысты болды. Сайрам, Сығанақ және Сарайшық басқа кезеңдерде немесе өзге қызметімен маңызды болғанымен, сұралған негізгі орданы көрсетпейді.

Қайта орындауға ишара: Қалалардың маңызын бірдей қабылдамай, Есімнің ордасына жасалған шабуыл мен оның жерленген өңірін еске түсіріп салыстыр.