Рухани мәдениет Исламның таралуы
22-параграф · Оқулықтың 95–97-беттері · Сұрақ оқулықтың 95-бетіне негізделген
«Қазақстан тарихы» оқулығының (6-сынып, Атамұра, 2018) «Рухани мәдениет Исламның таралуы» тақырыбы, 22-параграф. Мұнда әр сұрақтың бес жауап нұсқасы мен түсіндірмесі бар 15 сұрақ жинақталған: түсіндірме дұрыс нұсқаның қандай ережемен таңдалғанын және қалғандарының неге сәйкес келмейтінін көрсетеді. Мысалы: «751 жылы араб және Тан әскерлері соғысқан, қарлұқтардың арабтар жағына қосылуымен белгілі оқиғаны атаңыз.»
Өзіңізді тексеріңізТақырып бойынша 5 сұрақ: жауап беріңіз, нәтижені бірден көріңіз.
Дұрыс жауап: Атлах шайқасы
Жауап нұсқалары
- A.Қатуан шайқасы
- B.Отырар қоршауы
- C.Атлах шайқасыдұрыс
- D.Анкара шайқасы
- E.Терек шайқасы
Түсіндірме
Ереже: Шайқасты анықтау үшін датасы, қатысушылары және өңірі бірге салыстырылады. Оның дін мен мәдени байланыстарға ықпалын барлық халық бірден дін ауыстырды деп түсіндіруге болмайды.
Қолдану: Атлах шайқасы 751 жылы Тараз маңында өтті, қарлұқтар арабтар жағына қосылды. Оқиға Тан ықпалының әлсіреуімен және аймақтың кейінгі мәдени байланыстарымен байланысты; исламның таралуы ұзақ әрі әр өңірде әртүрлі жүрген үдеріс болған.
Қате нұсқаларды ажырату: Қатуан XII ғасырға, Отырар қоршауы XIII ғасырға, Анкара мен Терек шайқастары кейінгі кезеңдерге жатады. Олар нақты әскери оқиғалар болғанымен, сұрақтағы жыл мен қатысушыларға сәйкес келмейді; мәдени өзгерісті бір шайқастың бір сәттік салдарына айналдырмау қажет.
Қайта орындауға ишара: Алдымен датаны және екі негізгі қарсылас әскерді сәйкестендіріңіз.
Дұрыс жауап: Түсіндіру мен сендіруге негізделген уағыз
Жауап нұсқалары
- A.Әскери күшпен аумақты бағындыру
- B.Кедендік бажды міндетті жинау
- C.Түсіндіру мен сендіруге негізделген уағыздұрыс
- D.Жерді қызмет үшін үлестіру
- E.Мұрагерді таққа отырғызу
Түсіндірме
Ереже: Сендіру мен түсіндіру адамдарға ілімді таныстыруға бағытталады. Бұл тәсілді әскери жаулап алу немесе әкімшілік міндеткерлікпен теңестіруге болмайды; тарихта таралу арналары әртүрлі болған.
Қолдану: Шартта жергілікті тілмен түсіндіру және уағыз айтылған, сондықтан бейбіт насихат тәсілі сәйкес келеді. Ол жаңа діни түсініктерді қабылдауға жағдай жасай алады; нақты осы тәсілді анықтау бүкіл исламдандыру тарихында күш қолдану ешқашан болмады дегенді білдірмейді.
Қате нұсқаларды ажырату: Әскери бағындыру, баж, жер үлестіру және таққа отырғызу басқа әрекеттер. Олардың дін саясатымен кейде байланысы болуы мүмкін, бірақ шарттағы тілдік түсіндіру мен сендіруді тікелей сипаттамайды; тарату тетігін оның нақты әрекеті бойынша ажырату қажет.
Қайта орындауға ишара: Ілімді түсіндіру әрекетін биліктің мәжбүрлеу не салықтық рәсімінен бөліңіз.
Дұрыс жауап: Мемлекеттік дін мәртебесі
Жауап нұсқалары
- A.Мемлекеттік дін мәртебесідұрыс
- B.Шетелдік сауда белгісі
- C.Әскери лауазым атауы
- D.Жер иелену құқығы
- E.Керуен салығының түрі
Түсіндірме
Ереже: Діннің мемлекеттік мәртебесі биліктің оны ресми қолдауын білдіреді. Бұл шешімді әрбір тұрғын дәл сол күні сенімін өзгертті деген тұжырыммен теңестіруге болмайды.
Қолдану: 960 жылы Қарахан билігі исламды мемлекеттік дін ретінде қолдады. Сұрақ Мұса тұсындағы ресми саяси-діни өзгерісті анықтайды; сенімнің қоғамға таралуы бұған дейін басталып, кейін де жалғасқандықтан, нақты жарлық пен ұзақ қоғамдық үдерісті бөлек қарастыру қажет.
Қате нұсқаларды ажырату: Сауда белгісі, әскери атақ, жер құқығы және керуен салығы діни мәртебе емес. Олар мемлекет қызметінің басқа салаларын білдіреді; бір тарихи кезеңде қатар кездесуі терминдердің мағынасын бірдей етпейді, сұралған өзгерістің ресми дін саясатына қатысты екенін сақтау керек.
Қайта орындауға ишара: Биліктің дінді ресми қолдауы мен халықтың жеке сенімін ажыратыңыз.
Дұрыс жауап: Мешіт пен медресе
Жауап нұсқалары
- A.Цитадель мен рабад
- B.Сардоба мен су бөлгіш
- C.Ақша сарайы мен базар
- D.Мешіт пен медреседұрыс
- E.Қорған мұнарасы мен қақпа
Түсіндірме
Ереже: Құрылыстың қызметі оның қоғамдық өмірдегі орнын анықтайды. Ғибадат пен оқу міндеттері исламдық қалалық ортада өзара байланысты болғанымен, ғимараттардың қызметтері бірдей емес.
Қолдану: Мешіт намаз бен діни қауым өміріне, медресе білім беруге қатысты. Осы екі мекеме исламдық қалалық мәдениетті сипаттауға көмектеседі; медреселердің оқу мазмұны кезеңге қарай өзгергендіктен, олардың бәрі дәл бірдей пән мен тәсілді ұстанды деп айтпаймыз.
Қате нұсқаларды ажырату: Цитадель мен рабад қала бөліктері, сардоба мен бөлгіш су жүйесіне, ақша сарайы мен базар экономикаға, мұнара мен қақпа қорғанысқа қатысты. Олар берілген ғибадат және оқу қызметтерінің жұбын алмастырмайды; әр нысанды нақты міндетімен сәйкестендіру қажет.
Қайта орындауға ишара: Екі мекеменің біреуі ғибадатқа, екіншісі оқытуға қызмет ететінін тексеріңіз.
Дұрыс жауап: Мәдени бейімделу мен дәстүр сабақтастығын
Жауап нұсқалары
- A.Барлық бұрынғы дәстүрдің сол сәтте жоғалуын
- B.Түркі тілдерінің міндетті түрде жойылуын
- C.Мәдени бейімделу мен дәстүр сабақтастығындұрыс
- D.Қауымда ешбір мәдени өзгеріс болмағанын
- E.Барлық сенімнің бірдей ғұрыпқа айналуын
Түсіндірме
Ереже: Жаңа сенімнің қабылдануы жергілікті мәдени дәстүрлермен күрделі байланыста жүруі мүмкін. Сабақтастық пен өзгеріс қатар болады, олардың арақатынасы әр қауымда әртүрлі.
Қолдану: Шартта ескі дәстүрдің кей белгілері жаңа түсініктермен қатар сақталғаны берілген. Бұл бейімделу мен сабақтастықты көрсетеді; оны ислам мен бұрынғы сенім толық бірдей жүйе болды немесе барлық түркіде дәл бірдей рәсім сақталды деп қарастыруға болмайды.
Қате нұсқаларды ажырату: Толық жоғалу, тілдің міндетті жойылуы, өзгеріс болмауы және барлық ғұрыптың бірдейлігі шарттан шықпайды. Мұндай абсолютті тұжырымдар мәдени үдерістің күрделілігін елемейді; сақталған және өзгерген белгілерді бөлек қарап, нақты мысалдың шегінен аспау маңызды.
Қайта орындауға ишара: Жаңа сеніммен бірге қай белгі сақталып, қандай өзгеріс жүргенін салыстырыңыз.
Жауаптары мен түсіндірмелері бар тағы 10 сұрақ
Олар жинақта: тақырыптың барлық сұрақтары, сынып үшін араластырылған тесттің екі нұсқасы, мұғалімге арналған кілттер мен түсіндірмелер. Басып шығаруға арналған PDF.
Тек жеке пайдалануға арналған: таратуға болмайды.
Кітаптың басқа тақырыптары
Сұрақтар «Қазақстан тарихы» оқулығы бойынша құрастырылған, Атамұра, 2018.