Ұлы Жібек жолының түркі бөлігі
16-параграф · Оқулықтың 77–79-беттері · Сұрақ оқулықтың 77-бетіне негізделген
«Қазақстан тарихы» оқулығының (6-сынып, Атамұра, 2018) «Ұлы Жібек жолының түркі бөлігі» тақырыбы, 16-параграф. Мұнда әр сұрақтың бес жауап нұсқасы мен түсіндірмесі бар 15 сұрақ жинақталған: түсіндірме дұрыс нұсқаның қандай ережемен таңдалғанын және қалғандарының неге сәйкес келмейтінін көрсетеді. Мысалы: «VI–XIII ғасырларда Қазақстан аумағындағы керуен саудасы ерекше жанданған оңтүстік және оңтүстік-шығыс…»
Өзіңізді тексеріңізТақырып бойынша 5 сұрақ: жауап беріңіз, нәтижені бірден көріңіз.
Дұрыс жауап: Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан
Жауап нұсқалары
- A.Еділдің төменгі ағысы мен Дон
- B.Есіл мен Тобылдың орманды даласы
- C.Жетісу мен Оңтүстік Қазақстандұрыс
- D.Маңғыстау мен Үстірт
- E.Орхон мен Хуанхэ аралығы
Түсіндірме
Ереже: Сауда желісінің тармақтары көптеген өңірді байланыстырғанымен, белгілі кезеңде кейбір бағыттардың маңызы ерекше артқан. Негізгі бағытты атау өзге жолдар болмады дегенді білдірмейді.
Қолдану: Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан арқылы өткен бағыт түркі дәуірінде жанданды. Қаған ордалары, қалалар, егіншілік аймақтары және батысқа шығатын байланыстар осы өңірлердің маңызын арттырды; сұрақ Қазақстан аумағындағы аталған оңтүстік белдеуді анықтайды.
Қате нұсқаларды ажырату: Еділ–Дон, Есіл–Тобыл, Маңғыстау–Үстірт және Орхон–Хуанхэ басқа географиялық кеңістіктерді білдіреді. Кейбірі де халықаралық байланыстарға қатысқан, бірақ сұрақтағы оңтүстік және оңтүстік-шығыс негізгі белдеудің орнына жүрмейді; бағыттың маңызы мен орналасуын қатар салыстыру керек.
Қайта орындауға ишара: Қазақстанның оңтүстік-шығысынан оңтүстігіне жалғасатын тарихи өңірлерді табыңыз.
Дұрыс жауап: Түркі қағандарына
Жауап нұсқалары
- A.Самани әмірлеріне
- B.Хазар қағандарына
- C.Византия императорларына
- D.Түркі қағандарынадұрыс
- E.Таң императорының сарай көпестеріне
Түсіндірме
Ереже: Жол қауіпсіздігін қамтамасыз ететін билік сол аумақтағы саяси бақылаумен байланысты. Саудагердің алыс елден келуі оның өз билеушісі барлық жолды тікелей басқарды дегенді білдірмейді.
Қолдану: Түркі қағандары Жетісуда ордаларын ұстап, өз ықпалындағы керуен жолдарын қорғауға мүдделі болды. Қауіпсіз сауда баж түсімі мен саяси байланыстарға жағдай жасады; бұл қағандар әр сапаршыны жеке күзетті немесе барлық уақытта қауіп болмады деген сөз емес.
Қате нұсқаларды ажырату: Самани мен Хазар билеушілері басқа негізгі аймақтармен байланысты. Византия және Таң сарайлары сыртқы қатынасқа қатысқанымен, берілген Жетісудағы жергілікті түркі жоғарғы билігін алмастырмайды; сауда серіктесін аумақты басқарушыдан ажырату қажет.
Қайта орындауға ишара: Керуеннің шыққан елі мен жол өткен жердің билігін шатастырмаңыз.
Дұрыс жауап: Жүк пен сапаршыға төнетін тәуекел төменірек болғандықтан
Жауап нұсқалары
- A.Жүк пен сапаршыға төнетін тәуекел төменірек болғандықтандұрыс
- B.Жетісу маршрутының әр жағдайда ең қысқа болуына
- C.Ферғанадағы барлық тауар сапасының төмендеуіне
- D.Жетісу тауарларының өндіріс орны өзгеруіне
- E.Қытайдағы билеуші әулеттің атауы өзгеруіне
Түсіндірме
Ереже: Маршрут таңдауда қашықтықпен бірге қауіпсіздік, су, аялдау орны және сауда мүмкіндігі есепке алынады. Ең қысқа жол әрқашан ең тиімді жол бола бермейді.
Қолдану: Ферғана бағытындағы қақтығыстар керуеннің жоғалу не тоналу қаупін арттырғанда, саудагерлер Жетісу арқылы өтуді қолайлырақ санай алған. Бұл бағыттың маңызының артуын саяси жағдаймен байланыстырады; нақты әр керуеннің таңдауына басқа жағдайлар да әсер етуі мүмкін.
Қате нұсқаларды ажырату: Қысқалық, тауар сапасы, өндіріс орны және әулет атауы шарттағы қақтығыс туралы мәліметтен шықпайды. Маршрут таңдауда бірнеше фактор болғанымен, осы сұрақта қауіпсіздік өзгерісі нақты берілген; қосымша дәлелсіз себеп қоспай, айтылған жағдай мен сапар тәуекелін байланыстыру қажет.
Қайта орындауға ишара: Қақтығыс туралы мәлімет маршруттың қай қасиетін өзгертіп тұрғанын анықтаңыз.
Дұрыс жауап: Төлемге қабілетті сұраныс
Жауап нұсқалары
- A.Төлемге қабілетті сұранысдұрыс
- B.Кедендік баждың өсуі
- C.Көлік малының тапшылығы
- D.Өндірістегі шикізаттың азаюы
- E.Керуен жолының ұзаруы
Түсіндірме
Ереже: Сұраныс тауарды өткізу мүмкіндігін арттырып, оны жеткізуді ынталандырады. Сатып алушылардың болуы өндіріс, тасымал және қауіпсіздік мәселелерін автоматты түрде шешпейді.
Қолдану: Бай ақсүйектердің қымбат бұйымдарды сатып алуы көпестер үшін нарық қалыптастырды. Осы сұраныс алыстағы тауарларды жеткізуге қызығуды күшейтті; сұрақ сатып алушы тобының саудаға ықпалын анықтайды, қоғамның барлық мүшесі сондай бұйым алғанын білдірмейді.
Қате нұсқаларды ажырату: Баждың өсуі, көлік тапшылығы, шикізаттың азаюы және жолдың ұзаруы тасымал мен өндіріс шығынына қатысты. Шартта сатып алушының қалауымен бірге ақы төлеу мүмкіндігі көрсетілген; сауданы ынталандыратын нарықтық жағдайды оны қиындататын басқа факторлармен шатастырмау қажет.
Қайта орындауға ишара: Сатып алушының қалауы мен ақы төлеу мүмкіндігін бірге қарастырыңыз.
Дұрыс жауап: Иранның саудадағы делдалдық ықпалын шектеу үшін
Жауап нұсқалары
- A.Хань әулетін қайта билікке әкелу үшін
- B.Иранның саудадағы делдалдық ықпалын шектеу үшіндұрыс
- C.Оғыз жабғуының Сырдариядағы салығын жою үшін
- D.Қыпшақтардың Дунайға көшуін тоқтату үшін
- E.Қарақытай гурханын Жетісудан шығару үшін
Түсіндірме
Ереже: Сауда бағыттары саяси бәсеке мен делдалдық мүдделерге байланысты өзгеруі мүмкін. Бір бағытты іздеу бұрынғы барлық сауда толық тоқтады дегенді білдірмейді.
Қолдану: Түркі билеушілері мен Византияның жақындасуы Иранның жібек саудасындағы ықпалын айналып өтетін байланыстарға қызығуды күшейтті. Бұл дипломатия мен сауданың өзара байланысын көрсетеді; бүкіл VI–VIII ғасырларда барлық керуен тек бір бағытпен жүрген деп тұжырымдауға болмайды.
Қате нұсқаларды ажырату: Хань билігін жаңғырту, оғыз салығы, қыпшақ көші және Қарақытай гурханымен күрес басқа кезеңдердің мәселелері. Оларды VI ғасырдағы одақтың себебі ету уақыт пен қатысушыларды араластырады; нақты делдалдық бәсекеге назар аудару қажет.
Қайта орындауға ишара: Екі жақтың арасындағы үшінші саяси күштің саудадағы рөлін ойлаңыз.
Жауаптары мен түсіндірмелері бар тағы 10 сұрақ
Олар жинақта: тақырыптың барлық сұрақтары, сынып үшін араластырылған тесттің екі нұсқасы, мұғалімге арналған кілттер мен түсіндірмелер. Басып шығаруға арналған PDF.
Тек жеке пайдалануға арналған: таратуға болмайды.
Кітаптың басқа тақырыптары
Сұрақтар «Қазақстан тарихы» оқулығы бойынша құрастырылған, Атамұра, 2018.