Қалалардың дамуы Сәулет өнері

Ереже: Тұрақты қоныста өмір сүруге көшу отырықшылану үдерісіне жатады. Ол адамның бұрынғы барлық тұрмыс дағдысы бір сәтте жоғалады дегенді білдірмейді.

Қолдану: Берілген жағдайда отбасылар тұрақты қоныста тұрып, қала кәсіптеріне қатыса бастаған. Бұл қала халқының және шаруашылық байланыстарының өсуіне ықпал ете алады; бүкіл көшпелі халық бір мезгілде қалаға көшті немесе мал шаруашылығы тоқтады деп қорытындыламаймыз.

Қате нұсқаларды ажырату: Маусымдық көшу тұрақты мекенге бекінумен бірдей емес. Әскери жұмылдыру әскерге тартуға, мұрагерлік биліктің жалғасуына, бытыраңқылық саяси бөлінуге қатысты; бұл ұғымдар шарттағы тұрақты қоныс пен жаңа кәсіпке бейімделуді тікелей сипаттамайды.

Қайта орындауға ишара: Отбасының тұратын орны мен күнкөріс тәсілінде қандай өзгеріс болғанын анықтаңыз.

Ереже: Діни және білім беру құрылыстары белгілі мәдени дәстүрдің қоғамдағы орнын зерттеуге көмектеседі. Бір дәстүрдің күшеюі басқа сенімдер бірден түгел жойылды дегенді білдірмейді.

Қолдану: Мешіт пен медресе исламдық қалалық мәдениетпен байланысты. Олардың көбеюі діни өмір мен оқытудың дамуына жағдай жасады; сұрақ бұл ғимараттардың тиесілі дәстүрін анықтайды, әр тұрғынның сенімі туралы жеке-жеке дәлел келтірмейді.

Қате нұсқаларды ажырату: Буддизм, христиандық, манихейлік және тәңіршілдік аймақта әртүрлі кезеңдерде болғанымен, мешіт пен медресе олардың негізгі мекемелері емес. Ғимараттың нақты қызметін жалпы діни көптүрлілікпен алмастырмай, құрылыстың атауы мен дәстүрін сәйкестендіру қажет; бір өңірде бірнеше сенім болуы мүмкін.

Қайта орындауға ишара: Ғимарат түрін оның діни және оқу қызметімен байланыстырыңыз.

Ереже: Әртүрлі өнім өндіретін қауымдар айырбас арқылы өзіне жетіспейтін заттарды алады. Өзара толықтыру екі жақтың шаруашылығы бірдей болуын талап етпейді.

Қолдану: Берілген мысалда қала қолөнер бұйымдарын ұсынады, ал дала мал шикізатын береді. Екі жақ әртүрлі қажеттіліктерін өтеуге мүмкіндік алады; бұл қала мен көшпелі ортаның байланысын көрсетеді, бірақ айырбаста әрқашан тең баға немесе еш қайшылық болмады деп дәлелдемейді.

Қате нұсқаларды ажырату: Мұрагерлік, діни біріздену және қорғаныс бөлінісі өнім айырбасының мәнін сипаттамайды. Бір кәсіпке мамандану да сәйкес емес, себебі шартта әр тараптың өнімі бөлек; байланыстың нақты нысанына сүйеніп, экономикалық қатынасты басқа қоғамдық ұғымдармен шатастырмау қажет.

Қайта орындауға ишара: Әр тараптың берген өнімі екіншісіне не үшін қажет болғанын салыстырыңыз.

Ереже: Қаланың әр тарихи кезеңдегі атауын анықтау оның орналасуы және кейінгі белгілі атауымен байланыстырылады. Бір өңірдегі басқа ірі қалаларды онымен теңестіруге болмайды.

Қолдану: Ясы кейін Түркістан атауымен белгілі болған қаламен байланысты. Оның ортағасырлық кезеңдегі дамуы Сырдария өңірінің қалалық тарихына жатады; атаудың өзгеруі қала бір сәтте жаңадан пайда болды дегенді білдірмейді, қоныстың бұрынғы кезеңдері де зерттеледі.

Қате нұсқаларды ажырату: Суяб пен Баласағұн Шу аңғарымен, Тараз Таласпен, Қойлық Жетісудың басқа бөлігімен байланысты. Бұлардың бәрі маңызды қалалар, бірақ сұрақтағы кейінгі атау мен Сырдария өңірінің сәйкестігіне сай келмейді; белгілі қала болу жауапқа жеткіліксіз.

Қайта орындауға ишара: Кейінгі атаумен бірге қаланың тарихи өңірін де тексеріңіз.

Ереже: Үш бөлікті қала үлгісінде сыртқы қолөнер-сауда ауданы рабад деп аталады. Бұл үлгі әр қаланың барлық кезеңде дәл бірдей жоспармен салынғанын білдірмейді.

Қолдану: Шартта ішкі бекіністен тыс шеберханалар мен сауда орындарының көбеюі көрсетілген. Мұндай сыртқы ауданның кеңеюі қаланың жалпы аумағын ұлғайта алады; нақты қалада қорғаныс қабырғалары және аудандардың шекарасы уақыт өте өзгеруі мүмкін.

Қате нұсқаларды ажырату: Цитадель ішкі бекіністі, шахристан негізгі қалалық бөлікті білдіреді. Қорым жерлеу орны, керуен сарай жеке қызметтік ғимарат; олар шарттағы сыртқы кең қолөнер-сауда ауданының орнына жүрмейді, аудан мен ғимараттың ауқымын ажырату қажет.

Қайта орындауға ишара: Қала бөлігінің орнын және онда шоғырланған кәсіптерді бірге салыстырыңыз.