Қазақстандық географиялық зерттеулер
1-параграф · Оқулықтың 6–13-беттері
«Қазақстан географиясы, Книга 1» оқулығының (9-сынып, Атамұра, 2024) «Қазақстандық географиялық зерттеулер» тақырыбы, 1-параграф. Мұнда әр сұрақтың бес жауап нұсқасы мен түсіндірмесі бар 15 сұрақ жинақталған: түсіндірме дұрыс нұсқаның қандай ережемен таңдалғанын және қалғандарының неге сәйкес келмейтінін көрсетеді. Мысалы: «Қазақстан аумағын XIX ғасырдың ортасынан XX ғасырдың алғашқы онжылдықтарына дейін зерттеудің маңызды міндеті…»
Өзіңізді тексеріңізТақырып бойынша 5 сұрақ: жауап беріңіз, нәтижені бірден көріңіз.
Дұрыс жауап: Табиғаты, халқы мен шаруашылығы туралы тұтас сипаттама жасау
Жауап нұсқалары
- A.Табиғаты, халқы мен шаруашылығы туралы тұтас сипаттама жасаудұрыс
- B.Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру жоспарын негіздеу
- C.Жаппай тың игеретін учаскелерді іріктеу
- D.Тәуелсіз мемлекеттің су қауіпсіздігі стратегиясын әзірлеу
- E.Цифрлық геоақпараттық инфрақұрылым құру
Түсіндірме
Ереже: Зерттеу мақсатын тарихи кезеңнің сұранысы мен қолжетімді әдістеріне байланысты анықтайды. Кейінгі дәуірдің мемлекеттік жобаларын бұрынғы зерттеулердің басты міндеті ретінде көрсету уақыттарды шатастырады.
Қолдану: Бұл кезеңде экспедициялар мен сипаттамалар аумақтың табиғаты, халқы және шаруашылығы жөніндегі білімді жинақтады. Сол арқылы салыстырмалы түрде тұтас географиялық бейне қалыптастыру көзделді; бұл бүкіл аумақ туралы барлық мәлімет бірден толық анықталды деген сөз емес.
Қате нұсқаларды ажырату: Ұжымдастыру мен тың игеру кеңестік саясатқа, тәуелсіз мемлекеттің стратегиясы мен цифрлық инфрақұрылым кейінгі кезеңге жатады. Олардың бәрін XIX ғасырдағы міндетпен теңестіруге болмайды.
Қайта орындауға ишара: Әуелі берілген ғасырларды белгіле; әр жобаның сол кезеңде болуы мүмкін екенін тексеріп, уақыт жағынан сәйкес мақсатты таңда.
Дұрыс жауап: Қазақстанның тәуелсіз мемлекет болуымен
Жауап нұсқалары
- A.Қазақ КСР-інің құрылуымен
- B.Кеңестік ұжымдастырудың басталуымен
- C.Тың игеру науқанының басталуымен
- D.Қазақ хандығының құрылуымен
- E.Қазақстанның тәуелсіз мемлекет болуымендұрыс
Түсіндірме
Ереже: Ғылым тарихындағы кезеңдерді саяси және қоғамдық өзгерістермен байланыстыруға болады. Кезең шекарасы зерттеудің барлық бұрынғы бағыты тоқтап, бүкіл ғылым бір сәтте жаңадан пайда болды дегенді білдірмейді.
Қолдану: 1990-жылдардың басында Қазақстан тәуелсіз мемлекетке айналды. Географиялық зерттеулерде ұлттық даму, ресурстарды басқару және халықаралық байланыстарға қатысты міндеттер жаңаша қойылды, ал бұрын жинақталған деректер мен ғылыми тәжірибе қолданыла берді.
Қате нұсқаларды ажырату: Кеңестік мемлекеттік құрылым, ұжымдастыру мен тың игеру ертерек өтті. Қазақ хандығының құрылуы да сұралған уақыттан бірнеше ғасыр бұрынғы оқиға.
Қайта орындауға ишара: Жауаптарды оқиғалардың шамамен болған уақытымен салыстыр; 1990-жылдардың басындағы мемлекеттік мәртебе өзгерісін ізде.
Дұрыс жауап: Табиғи ресурстарды бағалап, өндірістің орналасуын негіздеу
Жауап нұсқалары
- A.Ортағасырлық керуен жолдарының тарихи атауларын қалпына келтіру
- B.Ежелгі саяхатшылардың қолжазбаларын мәтінтанулық салыстыру
- C.Табиғи ресурстарды бағалап, өндірістің орналасуын негіздеудұрыс
- D.Географиялық ұғымдардың көне тілдердегі шығуын анықтау
- E.Жер-су атауларының фольклордағы көрінісін жүйелеу
Түсіндірме
Ереже: Экономикалық география шаруашылықтың кеңістікте ұйымдасуын зерттейді. Белгілі дәуірде мемлекеттік жоспарлау сұранысы оның ресурстар, көлік және өндірістік байланыстар жөніндегі жұмыстарын күшейтуі мүмкін.
Қолдану: Кеңестік Қазақстанда кен орындары, су, энергия, еңбек пен көлік мүмкіндіктері өндірісті орналастыру шешімдеріне қатысты қарастырылды. Ресурстың бар болуы жеткіліксіз: оны игеру жағдайы мен басқа аумақтармен байланысы да бағаланды.
Қате нұсқаларды ажырату: Тарихи жолдар, қолжазбалар, сөздердің шығуы мен фольклор зерттеуге құнды болғанымен, берілген шаруашылық жоспарлау міндетінің тікелей мазмұнын ашпайды.
Қайта орындауға ишара: Өндіріс орнын таңдау үшін қажет мәліметтерді ойла: шикізат, энергия, су мен көлік туралы деректер қай жауапта біріктірілген?
Дұрыс жауап: Қоғам қажеті мен табиғи жүйелерді сақтауды үйлестіретін шешімдерді негіздеу
Жауап нұсқалары
- A.Тек бір жылдық өндіру көлемін ең жоғары деңгейге жеткізу
- B.Тек шикізат сатудан түсетін ағымдағы табысты салыстыру
- C.Ресурстың орналасуын ғана тіркеп, оны пайдалану салдарын бағаламау
- D.Тек өндіріс шығынын есептеп, табиғи шектеулерді есептен шығару
- E.Қоғам қажеті мен табиғи жүйелерді сақтауды үйлестіретін шешімдерді негіздеудұрыс
Түсіндірме
Ереже: Тұрақты даму экономикалық, әлеуметтік және экологиялық жағдайларды өзара байланыстырады. Бір ғана көрсеткіштің өсуі шешімнің ұзақ мерзімде қолайлы екенін дәлелдемейді.
Қолдану: Географ ресурстың таралуын, қалпына келу мүмкіндігін, тұтыну қажеттігін және пайдаланудың аумақтық салдарын салыстырады. Мақсат барлық өндірісті тоқтату емес, қоғамға қажетті қызметті табиғи жүйелердің мүмкіндігімен үйлестіру жолдарын негіздеу.
Қате нұсқаларды ажырату: Бір жылдық көлем мен табыс, орналасуды ғана тіркеу немесе табиғи шектеуді алып тастау бағалауды тарылтады. Мұндай тәсілдер болашақтағы шығынды жасыруы мүмкін.
Қайта орындауға ишара: Әр мақсаттың қай уақыт аралығын және қанша саладағы салдарды қамтитынын тексер; тек бүгінгі өндіріс көрсеткішімен шектелме.
Дұрыс жауап: Қызмет атқаратын мекеменің түріне
Жауап нұсқалары
- A.Зерттейтін табиғи нысанының түріне
- B.Қолданатын зерттеу әдісінің түріне
- C.Қызмет атқаратын мекеменің түрінедұрыс
- D.Орындайтын зерттеудің іргелі не қолданбалы мақсатына
- E.Зерттеудің жергілікті не халықаралық ауқымына
Түсіндірме
Ереже: Бір маманды бірнеше тәуелсіз белгі бойынша жіктеуге болады. Мекемелік жіктеу зерттеу нысанының, әдісінің немесе міндетінің жіктелуімен бірдей емес.
Қолдану: Академиялық ғылыми ұйым мен университет адамның қызмет атқаратын ұйымын сипаттайды. Университетте де іргелі немесе қолданбалы зерттеу жүргізіледі; бір табиғи нысанды әртүрлі ұйымның ғалымдары бірлесіп зерттей алады.
Қате нұсқаларды ажырату: Нысан, әдіс, зерттеу мақсаты және ауқымы маңызды белгілер болғанымен, олар ұйымның түрін білдірмейді. Бірін екіншісінен автоматты түрде шығаруға болмайды.
Қайта орындауға ишара: Топ атаулары адамның қайда жұмыс істейтінін бе, нені және қалай зерттейтінін бе білдіретінін ажырат.
Жауаптары мен түсіндірмелері бар тағы 10 сұрақ
Олар жинақта: тақырыптың барлық сұрақтары, сынып үшін араластырылған тесттің екі нұсқасы, мұғалімге арналған кілттер мен түсіндірмелер. Басып шығаруға арналған PDF.
Тек жеке пайдалануға арналған: таратуға болмайды.
Кітаптың басқа тақырыптары
Сұрақтар «Қазақстан географиясы, Книга 1» оқулығы бойынша құрастырылған, Атамұра, 2024.