Мазмұндама мен шығарма жазуға қалай үйрету керек: кезеңдер, тәсілдер, жоспар
Жазуға үйретудің құрамы: мәтінмен жұмыс кезеңдері, мазмұндама мен шығармаға арналған тәсілдер, шығарма жоспарының конструкторы және мұғалім мен ата-анаға арналған мини-тест.
Жаңартылды: 2026 ж. 21 қазан10 қаралым
Жазуға бір сабақта үйренбейді: мазмұндама мен шығарма бірнеше жеке біліктен құралады — тыңдау және оқу, бастысын табу, жоспар құру, сөз іріктеу, жазғанды тексеру. Төменде мәтінмен жұмыс кезеңдері, әр тапсырмаға арналған тәсілдер және сабақта да, үйде де қолдануға болатын жоспар конструкторы берілген.
Мәтінмен жұмыс кезеңдері
- 1-қадам
Тапсырма мен тақырыпты түсіну
Жазбас бұрын оқушы жауап береді: мәтін не туралы, кімге арналған, қандай жанр. Мазмұндама үшін — «автор не туралы айтады?», шығарма үшін — «мен қандай сұраққа жауап беремін?»
- 2-қадам
Материал жинау
Мазмұндама үшін — мәтінді мұқият оқып (тыңдап), тірек сөздерді белгілеу. Шығарма үшін — деректерді, мысалдарды, әсерлерді еске түсіріп, ретсіз қараламаға жазып шығу.
- 3-қадам
Жоспар құру
Мәтінді бөліктерге бөлу: кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды. Әр бөлікті қысқа тармақпен атау. Жоспар — тірек, ол мәтіннің өзінен ұзын болмауы керек.
- 4-қадам
Қаралама жазу
Әр сөзге тоқтамай жазу. Бұл кезеңде емлені кейінге қалдыруға болады: алдымен ойды жеткізу маңызды.
- 5-қадам
Тексеру және түзету
Дауыстап оқу: түсінікті ме, қайталау жоқ па, абзацтар мен таңбалар өз орнында ма. Содан кейін емлені өзінің типтік қателер тізімі бойынша тексеру.
Тапсырмалар бойынша тәсілдер
Мәтіннен бастысын табуға қалай үйрету керек
Оқығаннан кейін оқушыдан бір сөйлеммен жауап беруін сұраңыз: «Бұл мәтін не туралы?» Содан кейін: «Ондағы ең маңыздысы не?» «Тақырып» тәсілі жақсы жұмыс істейді: бірнеше тақырып ойлап тауып, ең дәлін таңдау.
Мазмұндамаға арналған тірек сөздер
Мәтінді оқып жатқанда оқушы бөліктерді қалпына келтіруге болатын 5–8 сөзді жазып алады. Бұл қайта айту емес, жадқа арналған кеңес. Тізімде мәтіннің әр бөлігінен сөз бар екенін тексеріңіз.
Шығармадағы «судан» қалай арылуға болады
Әр сөйлемнен кейін өзінен сұрауын өтініңіз: «Бұл басты ойға не қосады?» Ештеңе қоспаса, сөйлемді алып тастауға болады. Жақсы тәсіл — «әр тұжырымға мысал».
Сөйлеуді қалай байыту керек
«Әдемі сөздерді» жаттатпаңыз. Сөйлемнің екі нұсқасында дәл сөз немесе салыстыру ойды қалай түсінікті ететінін көрсетіңіз. Жақсы үлгілерді дауыстап оқып, сұраңыз: «Мұнда не сәтті шыққан?»
Қорытындымен қалай жұмыс істеу керек
Қорытынды — кіріспені қайталау емес, тұжырым. Оқушыдан «Сондықтан мен…деп есептеймін» немесе «Осыдан… шығады» деген сөйлемді аяқтауын, содан кейін тұжырымды өз сөзімен қайта жазуын сұраңыз.
Шығарма жоспарының конструкторы
Шығарма жоспары
Жолдарды қысқа толтырыңыз. Оқушы қаралама жазатын құрылым шығады. Дайын жоспарды көшіріп алып, басып шығаруға болады.
ШЫҒАРМА ЖОСПАРЫ Тақырып: — Басты ой: — 1. Кіріспе: — 2. Бірінші дәлел және мысал: — 3. Екінші дәлел және мысал: — 4. Қорытынды: — Қараламадан кейін: дауыстап оқу, қайталауларды алып тастау, емлені тексеру.
Өзіңізді тексеріңіз
Жазбаша жұмысқа қалай көмектесу керек
Бес жағдай. Оқушыға өзі жазуға көмектесетін жауапты таңдаңыз.
1-сұрақ, барлығы 5
Оқушы шығарманы ұзақ бастай алмай, бос параққа қарап отыр. Не істеу керек?
Дереккөз: Мазмұндама мен шығарманың көлеміне, жанрына және бағалау өлшемдеріне қойылатын талаптарды оқу бағдарламасы мен мектеп анықтайды.