Жоңғар басқыншыларына қарсы Отан соғысының басталуы

Ереже: Тәуке ханның саясаты хандық билікті, билер кеңесін және руаралық келісімді байланыстыруға бағытталды. Ішкі тұрақтылық әрбір рудың өз бетінше әрекет етуінен емес, ортақ тәртіп пен келісімнен қалыптасты. Оның тұсындағы бірлікті сипаттау бүкіл дәуірде ешбір қайшылық болмады дегенді білдірмейді. Тарихи тұлғаны анықтағанда ғасырды, саяси қызметті және билік жағдайын бірге салыстырады.

Қолдану: Шарт XVIII ғасырдың басындағы тұрақтылықты нығайту саясатын сұрайды. Бұл сипаттама Тәукеге сәйкес келеді. Одан кейін орталық билік әлсіреп, бірнеше аймақтық ханның дербестігі артты. Сондықтан кейінгі билеушінің белгілі болғанын негіз етіп, оны осы саясаттың иесі деп атауға болмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Абылайдың хандық қызметі XVIII ғасырдың кейінгі кезеңіне тән. Қайып Тәукеден кейінгі билік дағдарысымен байланысты. Әбілқайыр Кіші жүздегі ықпалды хан әрі қолбасшы болды. Самеке Орта жүздегі билеушілердің бірі; төрт тұлға шарттағы Тәукенің саясатын алмастырмайды.

Қайта орындауға ишара: Билер кеңесіне сүйенген хан мен одан кейінгі бытыраңқылықты ажырат.

Ереже: Тәукеден кейінгі саяси жағдайды сипаттағанда Қайып хан тұсындағы орталық биліктің әлсіреуі аталады. Сұлтандардың өзара бәсекесі руаралық және жүзаралық бірлескен әрекетке кедергі келтірді. Бір адамның атына бүкіл дағдарысты телуге болмайды: билік қатынастары мен аймақтық дербестік қатар қарастырылады. Сұрақ осы кезеңдегі ханның атын анықтайды, билік мұрагерлігінің барлық даулы тұстарын шешуді талап етпейді.

Қолдану: Берілген уақыт пен саяси жағдай Қайып ханға сәйкес келеді. Тәуке тұсындағы тұрақтылық пен кейінгі әлсіреу салыстырылған. Сондықтан жауапты басқа жүздегі қатарлас билеушінің есімімен немесе бір ғасыр кейін өмір сүрген тұлғамен алмастыруға негіз жоқ.

Қате нұсқаларды ажырату: Кенесарының күресі XIX ғасырда өтті. Самеке Орта жүздегі аймақтық билікпен байланысты. Батыр қонтайшы Қазақ хандығын емес, Жоңғар хандығын биледі. Жолбарыс Ұлы жүзде ықпалды болды; бұл төрт есім шартта сипатталған Қайыпты алмастырмайды.

Қайта орындауға ишара: Тәуке дәуірі аяқталғаннан кейінгі орталық билікке назар аудар.

Ереже: XVIII ғасырдың басындағы бытыраңқылық жүздердегі жеке билеушілердің ықпалын арттырды. Кіші жүздегі ықпалды хан ретінде Әбілқайыр аталады. Жүз бен хан арасындағы сәйкестікті тек есімдердің танымалдығына қарай емес, нақты кезең бойынша анықтайды. Аймақтық ықпал ханның әрбір руға бірдей және шексіз билік жүргізгенін білдірмейді; саяси қатынастар күрделі болды.

Қолдану: Сұрақта Кіші жүз және XVIII ғасырдың басы берілген. Осы екі белгі Әбілқайырды таңдауға мүмкіндік береді. Басқа тұлғалардың қазақ тарихында маңызды болуы оларды сол жүздің осы кезеңдегі ханы деп атауға жеткіліксіз. Кейінгі қызметті ертеректегі жағдаймен араластырмау керек.

Қате нұсқаларды ажырату: Абылай Орта жүздегі және кейінгі жалпыхандық саясатымен белгілі. Болат Орта жүздегі билеушілер қатарында аталады. Жолбарыс Ұлы жүзге қатысты. Самеке де Орта жүзде ықпалды болды; төртеуі Кіші жүздегі Әбілқайырдың орнын алмастырмайды.

Қайта орындауға ишара: Алдымен жүзді анықта, содан кейін сол кезеңдегі ханмен сәйкестендір.

Ереже: Қазақ хандығының саяси бытыраңқылығы кезінде бірнеше билік орталығы қатар өмір сүрді. Ұлы жүздегі ықпалды билеуші Жолбарыс хан болды. Мұнда «Ұлы» сөзі ханның жеке атағы емес, жүздің тарихи атауы. Жүздердің билеушілерін ажырату үшін аумақтық сәйкестік пен уақытты бірге сақтау қажет; барлық ханды бір жүзге жатқызуға болмайды.

Қолдану: Шарт дәл Ұлы жүздегі аймақтық ықпал туралы. Жолбарыс осы белгіге сәйкес келеді. Сұрақ бүкіл Қазақ хандығының жалғыз әміршісін анықтауды сұрамайды. Сондықтан орталық билікке немесе басқа жүзге байланысты тұлға ұсынылған сипаттаманы толық қанағаттандырмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Әбілқайыр Кіші жүздегі хан болды. Болат Орта жүздегі билікпен байланысты. Қайып Тәукеден кейінгі орталық хандық жағдайында аталады. Самеке Орта жүзде ықпалды; төрт есім Ұлы жүздегі Жолбарыспен дұрыс аумақтық жұп құрмайды.

Қайта орындауға ишара: Біртұтас хандықтың орталығы мен жеке жүздегі билікті ажырат.

Ереже: Сепаратизм саяси тұтастықтан бөлінуге немесе дербес билік жүргізуге ұмтылуды білдіреді. Оның негізгі белгісі жай пікір айырмашылығы емес, ортақ билікке бағынуды әлсірету және жеке саяси орталық құру ниеті. XVIII ғасырдың басындағы сұлтандар дербестігі ортақ қорғанысқа кедергі келтірген жағдайлармен байланысты қарастырылады. Терминді тұлғаның лауазымымен немесе жиын атауымен шатастырмау қажет.

Қолдану: Шартта аймақтық билеушілердің орталыққа бағынудан бас тартуы анық айтылған. Сондықтан сепаратизм сәйкес келеді. Қарапайым әкімшілік міндеттерді жергілікті жерге беру мұнымен бірдей емес: берілген жағдайда саяси бірліктен бөліну ниеті бар.

Қате нұсқаларды ажырату: Орталықтандыру ортақ билікті күшейтеді. Әскери одақтасу күштерді ортақ мақсатқа біріктіреді. Билікті біріктіру де бытыраңқылыққа қарсы бағытталған. Дипломатиялық келісім тараптар арасындағы мәмілені білдіреді; төрт үрдіс шарттағы бөліну ұмтылысын атамайды.

Қайта орындауға ишара: Әрекеттің ортақ билікті күшейтетініне немесе әлсірететініне қара.