Сұлтанәлі Балғабаев

Ереже: Деректі түсіну үшін оның кімге, қай кезеңге және қандай оқиғаға қатысты екенін ажырату керек. Өмірбаян, шығарма мазмұны және оқырманның бағасы бірдей ақпарат емес. Қорытынды берілген мәліметтен шығуы тиіс; мәтінде жоқ себепті, қызметті немесе жетістікті өзіміз қосуға болмайды.

Қолдану: Сұлтанәлі Балғабаев туған жері — Қызылорда өңіріндегі Шиелі. Өмірбаяндық мекенді шығарманың оқиға орнына немесе кейінгі жұмыс қаласына теңеуге болмайды. Туған жер дерегі нақты тұлғаға қатысты; ол бүкіл шығармалары тек осы жерде өтеді деген қорытынды бермейді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Қызылорда өңіріндегі Ақшатау — Қызылорда өңіріндегі басқа мекен аймағына қатысты нұсқа. Ол Қызылорда өңіріндегі Шиелі деген нақты туған жермен сәйкес келмейді. Жазушының қызмет еткен мекені мен туған өңірі бір ұғым емес.

B) Алматы өңіріндегі Нарынқол — Алматы өңірі аймағына қатысты нұсқа. Ол Қызылорда өңіріндегі Шиелі деген нақты туған жермен сәйкес келмейді. Жазушының қызмет еткен мекені мен туған өңірі бір ұғым емес.

D) Алтайдағы Шыңғыстай — Катонқарағайдағы Алтай өңірі аймағына қатысты нұсқа. Ол Қызылорда өңіріндегі Шиелі деген нақты туған жермен сәйкес келмейді. Жазушының қызмет еткен мекені мен туған өңірі бір ұғым емес.

E) Шыңжаңдағы Мөргу ауылы — Қытайдағы Шыңжаң аймағына қатысты нұсқа. Ол Қызылорда өңіріндегі Шиелі деген нақты туған жермен сәйкес келмейді. Жазушының қызмет еткен мекені мен туған өңірі бір ұғым емес.

Қайта орындауға ишара: Туған жерді қызмет еткен мекеннен ажырат.

Ереже: Деректі түсіну үшін оның кімге, қай кезеңге және қандай оқиғаға қатысты екенін ажырату керек. Өмірбаян, шығарма мазмұны және оқырманның бағасы бірдей ақпарат емес. Қорытынды берілген мәліметтен шығуы тиіс; мәтінде жоқ себепті, қызметті немесе жетістікті өзіміз қосуға болмайды.

Қолдану: «Тойдан қайтқан қазақтар» — Сұлтанәлі Балғабаев туындысы. Автор мен шығарманы сәйкестендіру әдеби талдаудың бастапқы дерегін дұрыс анықтайды. Атауы ұқсас тақырыпты қозғағанымен, өзге автордың кітабын осы қаламгерге телуге болмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Пәтер іздеп жүр едік» туындысының авторы — Ерболат Әбікен. Авторлық атрибуцияда атау мен қаламгер жұбы дәл сақталады; шығармалардың бір бөлімде қатар берілуі оларды бір автордың мұрасы етпейді.

B) «Өмірзая» туындысының авторы — Баққожа Мұқай. Авторлық атрибуцияда атау мен қаламгер жұбы дәл сақталады; шығармалардың бір бөлімде қатар берілуі оларды бір автордың мұрасы етпейді.

D) «Атау кере» туындысының авторы — Оралхан Бөкей. Авторлық атрибуцияда атау мен қаламгер жұбы дәл сақталады; шығармалардың бір бөлімде қатар берілуі оларды бір автордың мұрасы етпейді.

E) «Дала, сенің ұлыңмын» туындысының авторы — Жарасқан Әбдірашев. Авторлық атрибуцияда атау мен қаламгер жұбы дәл сақталады; шығармалардың бір бөлімде қатар берілуі оларды бір автордың мұрасы етпейді.

Қайта орындауға ишара: Шығарманың атауын нақты авторымен сәйкестендір.

Ереже: Жанрды мәтіннің мақсаты мен көркем ұйымдасуына қарап анықтаймыз. Прозада баяндау, поэзияда ырғақ пен лирикалық толғаныс, драматургияда сахналық әрекет пен репликалар маңызды. Автор бірнеше жанрда жазуы мүмкін. Бір шығарманың белгісін оның барлық мұрасына телу дұрыс емес; нақты берілген нысанға сүйену қажет.

Қолдану: Сұлтанәлі Балғабаев мұрасындағы аталған салалар әртүрлі көркем және қоғамдық міндет атқарады. Сондықтан бір туындының белгісін бүкіл шығармашылығына тарату дұрыс емес. Нақты мәтінді талдағанда оның жеке жанры мен мақсаты көрсетілуі керек.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Жанрлар өмірбаянмен шектелмейді.

C) Шартта бірнеше сала анық аталған.

D) Әртүрлі салалар форма айырмасын білдіреді.

E) Көркем жанрлар берілген.

Қайта орындауға ишара: Аталған салалар біреу ме, бірнешеу ме?

Ереже: Деректі түсіну үшін оның кімге, қай кезеңге және қандай оқиғаға қатысты екенін ажырату керек. Өмірбаян, шығарма мазмұны және оқырманның бағасы бірдей ақпарат емес. Қорытынды берілген мәліметтен шығуы тиіс; мәтінде жоқ себепті, қызметті немесе жетістікті өзіміз қосуға болмайды.

Қолдану: Қатардағы даталар Сұлтанәлі Балғабаев өмірі не мұрасының жекелеген кезеңдерін реттеуге мүмкіндік береді. Олар туындылардың сапасын немесе деректе көрсетілмеген барлық кезеңді анықтамайды. Хронологияны бағалау мен себептік тұжырымнан ажырату маңызды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Ертерек болуы автоматты сапа өлшемі емес.

B) Берілген қатар алғашқы әрекетті толық дәлелдемейді.

C) Кейінгі жарияланым не оқу датасы туған жыл емес.

E) Даталар әртүрлі.

Қайта орындауға ишара: Дата нені растайды, нені растамайды?

Ереже: Әдеби пікір тезис, нақты дәлел және олардың байланысын түсіндіретін талдаудан құралады. Кейіпкердің бір әрекеті белгілі қырын ашады, бірақ бүкіл өміріне қатысты шексіз тұжырымды растамайды. Пікірдің сенімділігін сөздің көтеріңкілігі емес, келтірілген оқиғаға сәйкестігі анықтайды. Қорытындыны дәлел көлемінен асырып жібермеу керек.

Қолдану: Сұлтанәлі Балғабаев тәжірибесі адамдарды, тілді және қоғамдық жағдайды байқауға мүмкіндік берген. Осы орта материалға ықпал ете алады, бірақ әр эпизодтың тура көшірілгенін дәлелдемейді. Байланысты ықтимал әсер ретінде нақтылау деректен асып кетпеуге көмектеседі.

Қате нұсқаларды ажырату: B) Ықпал міндетті мазмұн көшірмесі емес.

C) Көркем өңдеу мүмкіндігі сақталады.

D) Жеке стиль мен таңдау әртүрлі.

E) Тәжірибе көркем ұйымдасуды алмастырмайды.

Қайта орындауға ишара: Тәжірибе мен дайын көркем нәтиже бірдей ме?