Атау-кере

Ереже: Жанама мінездеуде кейіпкердің қасиеті ісі, таңдауы, сөзі және өзге адамдармен қатынасы арқылы ашылады. Тура мінездеуде баяндаушы қасиетті тікелей атайды. Баға беру үшін әрекеттің себебі мен салдарын бірге қарастырамыз. Кейіпкердің пікірі автоматты түрде автордың ұстанымы бола алмайды; шығармадағы өзге белгілер де ескеріледі.

Қолдану: Еріктің таңдауы Тағанның мұқтаждығын өз шаруашылығына пайдалануға бағытталған. Сондықтан бұл эпизод оның пайдакүнемдігін жанама мінездейді. Тұжырым кейіпкердің барлық қасиетіне емес, дәл осы әрекеттің себебіне сүйенеді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Ғылыми жұмысты қолдау әрекеті берілмеген.

C) Оқиғада қызмет туралы мәлімет жоқ.

D) Арзан күш іздеу теңдікке ұмтылуды көрсетпейді.

E) Әрекеттің себебі достық емес, пайда.

Қайта орындауға ишара: Ерік бұл адамды не үшін шақырғанын анықта.

Ереже: Көркем тартыс адамдардың мақсаттары, құндылықтары немесе қоғамдық жағдай арасындағы қайшылықтан туады. Оқиғаның сыртқы көрінісін ғана емес, қарсы тұрған мүдделерді анықтау керек. Ішкі тартыс адамның өз бойындағы екі ұстанымның күресін білдіреді. Әлеуметтік тартысты бір адамның көңіл күйімен немесе кездейсоқ ұсақ кедергімен шектеуге болмайды.

Қолдану: Бір адамға жасалған екі түрлі қатынас моральдық қайшылықты көрсетеді. Айна мен Нүрке оның әл-ауқатын ойлайды, Ерік өзіне қажет еңбекті іздейді. Демек, салыстырудың өлшемі — мұқтаж адамды мақсат па, құрал ма деп қабылдау.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Берілген әрекеттер өнер мен мансапқа емес, адамға қатынасқа бағытталған.

C) Шартта әулеттік бедел негізгі өлшем емес.

D) Әрекеттер естелікке емес, қазіргі мұқтаж адамға қатысты.

E) Кек алу не кешіру оқиғасы берілмеген.

Қайта орындауға ишара: Екі жақтың Тағаннан күтетінін салыстыр.

Ереже: Диалог бірнеше адамның кезектескен сөзі арқылы қатынасты, мүддені және тартысты ашады. Монолог бір адамның ұзақ сөзі не ішкі толғанысы ретінде беріледі. Сөзді талдағанда кімнің сөйлегенін, кімге бағытталғанын және әрекетпен сәйкестігін анықтаймыз. Репликаны контекстен бөліп алу кейіпкердің ниетін бұрмалауы мүмкін.

Қолдану: Тағанның сөзі сыртқы әрекетпен қатар ішкі әлемді танытады. Өз өміріне және ортаға сұрақ қоюы оның рухани дағдарысын байқатады. Монологті тек ақпарат жеткізу деп шектеу кейіпкердің психологиялық күрделілігін жоғалтады.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Толғаныс шешімнен гөрі ізденісті көрсетеді.

B) Таған — көркем кейіпкер.

C) Бір адамның сөзі ортақ келісімді білдірмейді.

D) Толғаныс шаруашылық есеп емес.

Қайта орындауға ишара: Сөздің есепке ме, ішкі ойға ма бағытталғанын байқа.

Ереже: Композиция — шығарма бөліктерінің мағыналы байланысы мен орналасуы. Ол оқиғалар тізбегін ғана емес, еске алу, портрет, пейзаж, монолог пен авторлық шегіністі де қамтиды. Құрылымның қызметін анықтағанда бөлімнің оқырманға қандай ақпаратты қашан беретінін және негізгі ойды қалай күшейтетінін түсіндіру қажет.

Қолдану: Естелік кейіпкердің бүгінгі таңдауы мен бастан кешкенін байланыстырады. Оқиға желісінің уақытша өткенге ауысуы ретроспекция қызметін атқарады. Ол қазіргі көріністен бөлек артық мәлімет емес, мінезді түсіндіретін құрылымдық бөлік.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Естелік оның қатысын күшейтеді.

C) Өткенге шегіну сөйлеушілер санына тәуелді емес.

D) Еске алу хронологиялық тізбекті үзіп тұр.

E) Өткен естелік болашақтың құжаты емес.

Қайта орындауға ишара: Естелік баяндауды қай уақытқа ауыстырады?

Ереже: Хронотоп — көркем уақыт пен кеңістіктің өзара байланысты ұйымдасуы. Оқиғаның қашан және қайда өткенін атау алғашқы қадам ғана. Толық талдауда сол орта мен уақыттың кейіпкердің әрекетіне, кездесу мүмкіндігіне, естелігіне немесе дүниетанымына әсері көрсетіледі. Мекеннің географиялық атауы өздігінен әдеби қызметті түсіндірмейді.

Қолдану: Тау ішіндегі оқшаулық кейіпкерлердің бір-біріне тәуелділігін және олардың өмір ырғағын айқындайды. Хронотопты талдау сол кеңістіктегі уақыт пен қатынастардың қызметін байланыстырады. Географиялық атау ғана бұл байланысты көрсете алмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: B) Автор өмірбаяны көркем уақытпен бірдей емес.

C) Мекенді атау оның қызметін ашпайды.

D) Түрлер тізімі уақыт пен кеңістік байланысы емес.

E) Шартта мұндай мерзім жоқ.

Қайта орындауға ишара: Қай жауап «қайда» мен «қашанның» әсерін бірге түсіндіреді?